Αντι-κατανάλωση

Ένας εργάτης στραγγαλίζει τη γυναίκα του κι αυτοκτονεί. Δυο παιδάκια μένουν πεντάρφανα στους πέντε δρόμους. Είχαν οικονομικές δυσκολίες και δάνεια απαντούν κάποιοι όταν τίθενται τα «γιατί;». Μα αρκεί αυτό για να εξηγήσει μία τέτοια τραγωδία; Κι όμως είναι αρκετό. Γιατί η σημερινή κρίση δεν είναι μόνο οικονομική, αλλά είναι και πολιτική, κοινωνική και ανθρωπολογική. Η κυρίαρχη συμβολική τάξη, η ιδεολογία του ακραίου ατομικισμού, όπου το χρήμα αγοράζει την ορατότητα του προσώπου, το κύρος ακόμα και τον έρωτα, δεν μπορεί πλέον να αφορά τον εργαζόμενο που πηγαίνει από δουλειά σε δουλειά, που δεν έχει μία θεσμική οργάνωση ή κοινότητα να ακουμπήσει, που έχει χάσει κάθε αίσθηση ταυτότητας και δυνατότητα βιοαφήγησης, αυτός ο άνθρωπος που η αγανάκτηση ασφυκτιά εντός του, πληροί όλες τις προϋποθέσεις της τρέλας.
Η καταναλωτική μανία της δανεικής ευτυχίας και το αυτοαναλωνόμενο πάθος, που προσέφερε ο νεοφιλελευθερισμός, πρέπει τώρα να πληρωθεί. Και η άυλη πληρωμή είναι η μη ορατότητα, η οδύνη του τίποτα, του άχρηστου, του περιττού. Το υπαρξιακό κενό θα πληρωθεί με τη βία. Το χαμένο Πρόσωπο θα ανασυσταθεί με το φόνο και την αυτοχειρία. Γιατί η διαπροσωπική μας δέσμευση με κάποιον ή κάποια στην καταναλωτική-αγοραία κοινωνία δεν συνυφαίνεται με αφετηρία το όλον του Προσώπου, αλλά με τη συμβολική βαρύτητα ενός αυτοκινήτου ή ενός σπιτιού, μ’ ένα εμπράγματο κομμάτι, ένα αντικείμενο η απώλεια του οποίου σημαίνει και την εξαφάνιση της επιθυμίας γι’ αυτόν/ήν. Αυτή η συνεχώς επιταχυνόμενη μετακίνηση, αυτός ο ίλιγγος της κατευθυνόμενης επιθυμίας, που πλέον ματαιώνεται, οδηγεί στην κρίση ταυτότητας, στο κενό, στην άβυσσο ασύνδετων, αδόμητων επιθυμιών και στη σύγχυση φαντασιακού και πραγματικού, ήτοι στην τρέλα. Γι’ αυτό απαιτείται μια νέα αντικαταναλωτική ιδεολογία, μια νέα σύνθεση ατομικότητας και συλλογικότητας, όπου ο άνθρωπος θα βρίσκει αλληλεγγύη και συμπαράσταση και θα αναγνωρίζεται ως υποκείμενο και ουσία και όχι ως αντικείμενο.

Αυτισμός

Έμποροι-αεριτζήδες, κρατικοθρεμένα λαμόγια και μιζοθρεμένοι πολιτικοί, αργόμισθοι και μεγαλόμισθοι «διαμορφωτές γνώμης», ηλίθιοι της πένας και αποτυχημένοι των γραμμάτων, πλην όμως επιτυχημένοι στην ίντριγκα, την παγαποντιά και το «ρίξιμο», φιλόδοξες γυναίκες χωρίς θηλυκότητα, άγουρες νέες και νέοι που αναζητούν έναν κορμό να αναρριχηθούν, όλοι είναι εδώ, πέριξ της πλατείας Συντάγματος και της πλατείας Κολωνακίου. Τους βλέπω κορδακιζόμενους, ερωτευμένους με τον εαυτό τους, αυτοϊκανοποιημένους, μπλαζέ και σνομπ. Όλοι τους είναι ικανοί να βάλουν φωτιά στη χώρα για να ψήσουν το αυγό τους και να ικανοποιήσουν την πιο ακραία ματαιοδοξία τους. Δεν έχουν χρώμα, δεν έχουν πολιτική σημαία, μοναδική τους πίστη το άπειρο Εγώ τους κι ας ανήκουν στη δεξιά, στο κέντρο ή την αριστερά. Το πολιτικώς ανήκειν δεν είναι παρά κάτι σαν τη συμμετοχή στην «Αθηναϊκή Λέσχη» ή τη λέσχη του μπριτζ και της μπιρίμπας. Νάρκισσοι και με στεγνή και σχεδόν οστεώδη καρδιά έχουν φτάσει στο σημείο να μην αντιλαμβάνονται το κακό που κάνουν, να μη βλέπουν τον κόσμο που υποφέρει, καθώς μόνο ο εαυτός τους δύναται να υποφέρει ή να απολαμβάνει. Από αυτόν τον πολιτικό αυτισμό απόρροια της κυρίαρχης συμβολικής τάξης, που είναι μία σύνθεση ενός ακραίου δυτικού ατομικισμού και του ανατολίτικου φιλοτομαρισμού, προκύπτει σε ιδεολογικό επίπεδο και η κρίση πολιτικής αντιπροσώπευσης, αφού οι πολιτικοί εκπρόσωποι δεν εκφράζουν ειμή μόνο τον εαυτό τους. Σ’ αυτό συντελεί και η ισχνή φωνή των «κάτω». Οι τελευταίοι έχουν εγκαταλείψει προ πολλού την αρχή της αλληλεγγύης αποδεχόμενοι το «ο καθένας μόνος του» ως αρχή με αξία φυσικού φαινομένου. Γι’ αυτό λέω ότι τη βία την προκαλεί ο αυτισμός και η έλλειψη συνδετικού ιστού σε όλα τα επίπεδα της κοινωνίας. Δεν είναι τυχαίο ότι στην πολιτική εκφράζονται μόνο ατομικά συμφέροντα, ενώ τα κόμματα έχουν καταστεί μορφώματα αντιτιθέμενων συμφερόντων μη δυνάμενα να συντεθούν σε μία κοινή πολιτική βάση, σ’ ένα προγραμματικό πλαίσιο.

Δημοσιογραφία

Στα όρια του παγετού η εμπιστοσύνη των πολιτών προς τα ελληνικά μέσα ενημέρωσης σύμφωνα με πρόσφατη έρευνα. Κανένα μέσο δεν εξαιρείται από τον κανόνα. Αλλά ποιος είναι τα μέσα ενημέρωσης; Πολύ φοβόμαστε ότι οι πολίτες συγχέουν ή ταυτίζουν τα μίντια με τους προβεβλημένους δημοσιογράφους, τους και «μεγαλοδημοσιογράφους» αποκαλούμενους, τοποθετώντας στο ίδιο τσουβάλι τους πάντες. Βεβαίως, τα ΜΜΕ είναι οι ιδιοκτήτες τους και όχι οι υπάλληλοι-δημοσιογράφοι. Εκ του αποτελέσματος, όμως κρίνοντας η κοινή γνώμη, δεν έχει άδικο. Τι έχει κάνει φερ’ ειπείν το πολυπληθές «δημοσιογραφικό προλεταριάτο» απέναντι σε μια δράκα «μεγαλοδημοσιογράφων»-ενίοτε και εκδοτών- που διαμορφώνουν τόσο το πολιτικό κλίμα όσο και τη δυσμενή άποψη που έχουν οι πολίτες για τους δημοσιογράφους; Απολύτως τίποτα. Η εκκαθάριση των μητρώων του σωματείου των δημοσιογράφων δεν έγινε ποτέ. Το καταστατικό παραμένει αναχρονιστικό και γι’ αυτό αντιδραστικό. Γενικά η μεγάλη πλειοψηφία των δημοσιογράφων, αυτή που κινείται μεταξύ φθοράς και αφθαρσίας, επαχθούς εργασίας και ανεργίας, είναι υποχρεωμένη να εκποιεί την δεοντολογία και την προσωπική αξιοπρέπεια προκειμένου να μη βρεθεί στο δρόμο ή να «μην ξεβρασθεί από το σύστημα». Ή υπάκουος και εντός ή ανεξάρτητος και αξιοπρεπής αλλά εκτός. Αυτό είναι το σημερινό δίλημμα-εκβιασμός. Κι όμως χαραμάδες ελπίδας υπάρχουν πάντα. Όπως στην περίπτωση του δημοσιογράφου της «Μοντ Ντιπλοματίκ» Χερνάντο Κάλβο Οσπίνα που πέταγε με αεροπλάνο της Air France προς τη Νικαράγουα για να καλύψει τα 30 χρόνια από την επανάσταση, και πάνω από τις ΗΠΑ το αεροπλάνο έλαβε εντολή να επιστρέψει πίσω καθώς ο δημοσιογράφος ήταν στη No Fly List(λίστα πτητικής απαγόρευσης) που δημιούργησε η κυβέρνηση Μπους μετά την 11/9. Το αεροπλάνο άφησε τον δημοσιογράφο στο Μεξικό –όπου ως γνωστόν ενέσκηψε αιφνιδίως η γρίπη των χοίρων- και συνέχισε την πτήση χωρίς τον… επικίνδυνο επιβάτη. Να λοιπόν το κριτήριο της ανεξάρτητης δημοσιογραφίας, να είσαι επικίνδυνος για τους «πάνω», πολύ περισσότερο όταν αυτοί είναι οι ιμπεράτορες.

Οι όροι ανατροπής

Η πολιτική αντιπαράθεση με αφορμή την υπόθεση του Βατοπαιδίου και τη στάση δικαστών και εισαγγελέων επαναφέρει το ερώτημα της διάκρισης των εξουσιών, μιας από τις θεμελιώδης αρχές, ίσως η σημαντικότερη, των σύγχρονων κοινοβουλευτικών δημοκρατιών. Για ποια διάκριση μπορούμε να μιλάμε σήμερα όταν αίφνης όλα τα σκάνδαλα επανέρχονται στο προσκήνιο, όταν όλοι μαζί οι φάκελοι ανοίγουν ξανά, όταν η συμπεριφορά κορυφαίων δικαστών κινείται στα όρια ή εντός της πολιτικής διαδικασίας, όταν η κυβέρνηση επιλέγει τους επικεφαλείς των δικαστικών σωμάτων ή όταν στελέχη της αντιπολίτευσης προαναγγέλλουν την παραίτηση εισαγγελέων; Κατόπιν τούτων, για ποια ανεξάρτητη δικαιοσύνη μιλάμε; Γιατί το ΠΑΣΟΚ που τώρα κορρυβαντιεί δεν ψήφισε όταν κατείχε την κοινοβουλευτική πλειοψηφία την εκλογή των επικεφαλείς των δικαστικών σωμάτων από τους δικαστές και τους εισαγγελείς, γιατί δεν δεσμεύεται ότι θα το κάνει έναν αποκτήσει εκ νέου την πλειοψηφία; Γιατί ούτε η ΝΔ προχώρησε σ’ αυτή την αναγκαία θεσμική ρύθμιση που θα διασφάλιζε κατά ένα μεγάλο μέρος την ανεξαρτησία της δικαιοσύνης; Εντέλει, το παραδικαστικό ήταν μία παρωνυχίδα σ’ αυτή την εμπλοκή των πολιτικών σχηματισμών και της εκτελεστικής εξουσίας με τη δικαστική. Το εξόφθαλμο αυτό γεγονός συμπαρασύρει και τη δικαστική εξουσία στην απαξίωση και καθιστά το πολιτικό σύστημα ολοκληρωτικά ευάλωτο. Κι αυτό υπό την έννοια της συμβολικής υπονόμευσης και της πιθανής πραγματικής ανατροπής του υπάρχοντος συστήματος. Για να το αντιληφθούμε αυτό μπορούμε να ανατρέξουμε στον Πασκάλ. Σύμφωνα με τον τελευταίο όταν ο Θεός εγκαταλείπει το προσκήνιο, η θέση του καταλαμβάνεται από τους ανθρώπους, τη φαντασία και το τέχνασμα. Οι άνθρωποι περιβάλλονται το θείο: «Οι δικαστές κατάλαβαν καλά αυτό το μυστήριο. Οι κόκκινες τήβεννοί τους, οι γούνες τους, (...) Τα ανάκτορα όπου δικάζουν, οι κρίνοι, όλο αυτό το επιβλητικό σκηνικό είναι άκρως απαραίτητο» σημειώνει ο Πασκάλ, του οποίου «Οι Σκέψεις» θα λειτουργήσουν απομυθοποιητικά. Η απομυθοποίηση αυτή θα ενθρονίσει τη φαντασίωση της κοινωνικής ανισότητας, εκθρονίζοντας το φάντασμα της φυσικής ή θεϊκής ανισότητας. Μόνο τότε οι άνθρωποι, οι «κάτω» θα αντιληφθούν την ανισότητα εις βάρος τους και την αδικία. Μόνο τότε θα εξοργισθούν και θα επαναστατήσουν. Αλλά χρειάστηκαν μετά τον Πασκάλ και οι φιλόσοφοι του Διαφωτισμού να εισαγάγουν την ιδέα της ομοιότητας των ανθρώπων με τη μορφή της «Συν-Πάθειας», του συμπάσχοντος δηλαδή Εγώ που συμμετέχει συναισθηματικά σε όλα τα δεινά που πλήττουν το ανθρώπινο είδος, της αλληλεγγύης. Τώρα υπό την επίδραση της νέας μορφής συνύπαρξης «ο όμοιος είναι όλος ο κόσμος και ο πρώτος τυχών. Έστω κι αν αυτός είναι ένας Ξένος ή ένας Εχθρός». Η απονομιμοποίηση και απομυθοποίηση συνεπώς των θεσμών δεν αρκούν, αλλά απαιτείται η επανεφεύρεση της αλληλεγγύης και της συμπάθειας σε βάρος του κυρίαρχου ατομικισμού. Ίσως ο αληθινός νεωτερισμός σήμερα να είναι η επιβράδυνση, να σηκώσουμε το κεφάλι και να κάνουμε ένα βήμα σημειωτόν, έστω κι αν ελλείψει ντοπαρίσματος το ρεκόρ στα 100μ. δεν θα καταρριφθεί ποτέ! Ίσως πρέπει να ξαναδούμε την ιδέα της «επιβράδυνσης» και του «καταραμένου αποθέματος» του Βάλτερ Μπένγιαμιν και των κατοίκων της Ικαρίας, την «επικουρούμενη εξανάσταση» και την άποψη ότι «τίποτα δεν είναι πιο αστικό από τον μποέμ» του Γουσταύου Φλομπέρ, αλλά και τον τρόπο του φυγάδα θεόθεν και αλήτη του Ελύτη.

Σκάνδαλα και υποκρισία

Σκάνδαλο σημαίνει κάτι που είναι έξω από τα ήθη και τους θεσμισμένους κανόνες μιας κοινωνίας. Γι’ αυτό ως παρέκκλιση «σκανδαλίζει», ενοχλεί. Πρόκειται όμως περί αυτού όταν αναφερόμαστε στα σημερινά σκάνδαλα; Με άλλα λόγια, μήπως μέσω των επί μέρους συμπτωμάτων αποκρύπτεται το γενικευμένο, η διαφθορά και η καθολική σήψη του πολιτικού και κοινωνικού συστήματος; Πολύ φοβάμαι ότι η αντιμετώπιση των λεγόμενων σκανδάλων γίνεται με τον τρόπο που αντιλαμβανόταν ο Μπωμαρσαί τις γυναίκες. Οι τελευταίες έπρεπε σύμφωνα με τη… φύση αν μπορούσαν να είναι όμορφες, αν ήθελαν να είναι φρόνιμες, αλλά σε κάθε περίπτωση όφειλαν να είναι ευυπόλυπτες! Το θέμα, συνεπώς, δεν είναι η αταξία και η παρέκκλιση από τις κοινωνικές συμβάσεις ή τους νόμους, αλλά η μη απώλεια της υπόληψης εκ μέρους της κοινής γνώμης. Με άλλα λόγια να μη συλληφθεί κάποιος κλέπτων οπώρας. Εν προκειμένω και μέσω αυτής της πρωτογενούς αστικής υποκρισίας δεν αποδοκιμάζεται η πράξη καθ’ εαυτή και η ενδεχόμενη ηθική της απαξία, αλλά η ικανότητα του κλέπτειν, ή του παραβαίνειν. Εξάλλου, το μεγάλο σύνθημα της οργανωμένης σύγχρονης γραφειοκρατικής λογικής ήταν και είναι η «αποτελεσματικότητα».Άρα, δεν δικάζονται τα σκάνδαλα -γι’ αυτό και η αγανάκτηση των εμπλεκομένων- αλλά η αποτελεσματικότητά τους τόσο ως προς το ασύλληπτο όσο και ως προς τη διατήρηση της «υπόληψής» στα εκουσίως τυφλά μάτια της κοινής γνώμης. Κοντολογίς, τα σκάνδαλα είναι το μόνο πεδίο στο οποίο μπορούν να διαφοροποιούνται και να αντιπαρατίθενται πολιτικά η ΝΔ και το ΠΑΣΟΚ, αλλά, συγχρόνως, είναι και η κολυμπήθρα του Σιλωάμ, το ψευδές άλλοθι μιας κοινωνίας που έχει αποδεχθεί όλα τα χτυπήματα, ακόμη κι αυτά κάτω από τη ζώνη. Είναι ευνόητο ότι σε μία τέτοια ζούγκλα επικρατεί ο νόμος του ισχυρότερου. Όμως αυτό καλύπτεται πίσω από τα επί μέρους, τα δήθεν σκανδαλώδη επεισόδια. Γι’ αυτό στην κυρίαρχη ιδεολογία η ιστορία συγχέεται με τις ανεκδοτολογικές ιστορίες. Εξ ου η αξιοσημείωτη συναίνεση τόσο εναντίον της ιστορικότητας όσο και εναντίον της ιστορίας ως επιστήμης. Γιατί έτσι εξοστρακίζονται οι απειλές του γίγνεσθαι και της μακροπρόθεσμης αλλαγής και απομένει η ακινησία, η υποκρισία, η τάξη και η ασφάλεια.

I love me

Δεν ξέρω αν η «βροχή» των Λυρίδων θα πέσει πάνω στα κεφάλια μας, αλλά είναι βέβαιο ότι αυτό θα συμβεί με τα νέα μέτρα-μετεωρίτες. Εξάλλου, όπως έλεγε κάποιος το 1901, οι φτωχοί «δεν έχουν πολλά χρήματα, αλλά είναι πολλοί»! Όμως, γιατί δεν φορολογούνται τα μεγάλα εισοδήματα; Γιατί δεν συλλαμβάνονται οι μεγάλοι φοροφυγάδες και δεν καταργούνται οι φορολογικοί παράδεισοι(off shore); Γιατί το έλλειμμα των 5 δισεκατομμυρίων ευρώ δεν το πληρώνουν αυτοί που το δημιούργησαν; Γιατί οι τράπεζες των αμύθητων κερδών, ακόμα και στον καιρό της κρίσης, επιβραβεύονται με τα χρήματα των ήδη ληστευθέντων; Η απάντηση είναι απλή: Βρίσκουν και τα κάνουν. Οι φτωχοί, οι μεσαίοι, οι απλοί εργαζόμενοι είναι χωρίς αξιόπιστη συλλογική έκφραση -με απαξιωμένα ή πουλημένα συνδικάτα- και γι’ αυτό χωρίς δύναμη. «Ο καθένας μόνος του», αυτό είναι το σύνθημα τόσο σε επίπεδο κρατών όσο και σε επίπεδο ατόμων. Αλλά αυτό είναι σε βάρος εκείνων που το μοναδικό τους «όπλο» είναι η συλλογικότητα και η αλληλεγγύη. Στις ΗΠΑ, μάλιστα, προωθείται η νέα μόδα του «I love me», του απόλυτου ναρκισσισμού μιας δήθεν «γενιάς του Εγώ». Ο καθένας το τομάρι του, λοιπόν, αλλιώς ο κίνδυνος είναι μεγάλος. Βέβαια, υπάρχουν κι εκείνοι, όπως οι σοσιαλδημοκράτες της Γερμανίας(SPD) που αίφνης ανακάλυψαν και πάλι την «κοινωνική συνοχή» και την ανάγκη να πληρώσουν την κρίση και τα μεγάλα εισοδήματα. Είναι οι ίδιοι, οι οποίοι στο προηγούμενο συνέδριό τους επί Σρέντερ ήθελαν να απαλείψουν τον όρο «κοινωνική δικαιοσύνη» από το καταστατικό τους. Η επιστροφή τους στην «κοινωνική ευαισθησία» οφείλεται απλώς στις δέκα μονάδες με τις οποίες προηγείται η Μέρκελ. Συνεπώς, υποκρισία. Αλλά και ανοησία όταν κάποιος θεωρεί ότι όλα είναι θέμα «βούλησης»(βουλησιαρχία). Ασφαλώς όλα είναι ζήτημα πολιτικής βούλησης, αλλά τίνος βούλησης; Των «πάνω» ή των «κάτω»; Προς το παρόν, όποιος τολμήσει να σταθεί στο πλευρό των δεύτερων κινδυνεύει να δαιμονοποιηθεί, όπως ο Τσάβες, ή να χάσει τις εκλογές!

Μπάλαρντ

Το ερώτημα παραμένει: Ποιος νιώθει σήμερα το πάθος ή τα πάθη των άλλων; Κανείς. Ποιος αντιλαμβάνεται ότι η σημερινή οικονομική κρίση είναι, συγχρόνως, κρίση πολιτισμική αλλά και ανθρωπολογική; Κανείς. Κάποτε οι φιλόσοφοι μιλούσαν για τον παροξυσμό της αδιαφορίας για τον άλλον(Μποντριγιάρ). Σήμερα, ακόμα και η μεγάλη πτώση των νερών των ποταμών, η ίδια η περιβαλλοντική καταστροφή, οφειλόμενη στην ανθρώπινη δραστηριότητα, μένει απαρατήρητη. Όλα αυτά σημειώνονται με αφορμή το θάνατο του συγγραφέα Τζέιμς Γκ. Μπάλαρντ και τον τίτλο σχετικό τίτλο εφημερίδας: «Ψυχιατρικά ανίατος ή συγγραφέας του μέλλοντος». Κι επειδή το μέλλον που «προέβλεψε» ο Μπάλαρντ είναι τώρα, μάλλον ψυχιατρικά ανίατοι από βαριά απάθεια και αδιαφορία είναι όσοι εξακολουθούμε να μη βλέπουμε την καταστροφή που ήδη συντελείται και είναι μη αναστρέψιμη. Ο Μπάλαρντ στο Millenium Reople μιλούσε για την εξανάσταση των μεσαίων τάξεων εναντίον του πολιτισμού της κατανάλωσης αλλά και του μέσου εκείνου που οδηγεί στην απάθεια, στο θάνατο των συγκινήσεων. «Ζούμε» έλεγε «στην εποχή του θανάτου των συγκινήσεων». Και όταν τον ρωτούσαν γιατί το λέει αυτό, εκείνος απαντούσε λέγοντας «Δείτε πως η επιβολή της τηλεόρασης εκχυδαΐζει τον πόλεμο, την τρομοκρατία, την αγανάκτηση, τη βία, την πείνα, τις καταστροφές… Γινόμαστε όλο και περισσότερο σκληροί και ‘’μπλαζέ’’… Οι άνθρωποι δεν ζουν πλέον το γεγονός, αλλά κινηματογραφούν τη ζωή τους με την κάμερά τους και στέλνουν τα φίλμ τους στην τηλεόραση. Αυτό δημιουργεί μία φοβερή ψυχρότητα στην καθημερινή ζωή. Οι άνθρωποι δεν αισθάνονται πια ανησυχία ούτε ενοχλούνται από τις τραγωδίες, εκτός κι αν συμβεί στο σπίτι τους, στο χωριό τους… Οι ηθικές βάσεις της ανθρώπινης δέσμευσης λείπουν, δεν μας αφορά αυτό που συμβαίνει στους άλλους. Ενδιαφερόμαστε περισσότερο για μία νέα μάρκα αρώματος, τηλεόρασης ή παπουτσιών παρά για μία παγκόσμια καταστροφή, όπως η πείνα στην Ασία. Είμαστε όλο και πιο άγριοι στις σχέσεις μας με τους άλλους… έχουμε ‘’από-ρομαντικοποιήσει’’ τις ζωές μας. Η συγκίνηση υπάρχει ακόμα, αλλά είναι ταχύτατη, στιγμιαία κι ύστερα περνάμε σε κάτι άλλο: στην καθημερινή αγριότητα».