[artinews.gr / 01.06.26 ]
Πολλοί, με αφορμή το θέμα της λογοτεχνίας στις Πανελλήνιες εξετάσεις, αναφέρονται στον όρο "κριτικός γραμματισμός" θεωρώντας αυτονόητη τη γνώση του, κι ας είναι το ίδιο το περιεχόμενο της έννοιας η άρνηση του "αυτονόητου".
Τι είναι λοιπόν ο «κριτικός γραμματισμός» και γιατί ανακαλύψαμε σήμερα έναν όρο του οποίου τις βάσεις έθεσε το μακρινό 1968 ο Βραζιλιάνος παιδαγωγός και φιλόσοφος Paulo Freire στο βιβλίο του «Η Παιδαγωγική των Καταπιεσμένων»;
Η ίδια η μάθηση σύμφωνα με τον Freire δεν είναι ποτέ ουδέτερη. Ο κριτικός γραμματισμός είναι η ικανότητα όχι μόνο να διαβάζουμε και να κατανοούμε ένα κείμενο, αλλά να το αξιολογούμε κριτικά, να αναγνωρίζουμε το πρόσημό του, δηλαδή τις οπτικές γωνίες, τις ιδεολογίες, τις προκαταλήψεις, τις κοινωνικές ανισότητες και τις σχέσεις εξουσίας που κρύβονται πίσω από τις λέξεις, αμφισβητώντας το περιεχόμενο αντί να το αποδεχόμαστε ως δήθεν ουδέτερο και αυτονόητο, ανακαλύπτοντας ό,τι αποκρύπτεται ή παραλείπεται.
Αλλά γιατί σήμερα ανακαλύψαμε έναν παλιό όρο; Ο Βιτγκενστάιν έλεγε πως «Όλα είναι επινοήσεις γλωσσικών παιγνιδιών». Ο Φρόιντ δεν ανακάλυψε το ασυνείδητο, απλώς εισήγαγε όρους όπως «ασύνειδες σκέψεις» και «ασύνειδα κίνητρα» στη γραμματική των ψυχολογικών μας περιγραφών. Ούτε ο Τζώρτζ Καντόρ ανακάλυψε την ύπαρξη ενός απείρου πλήθους απειροσυνόλων, απλώς έδωσε νέο όνομα στη λέξη «άπειρο». Το μόνο ερώτημα που τίθεται για τις εν λόγω «γλωσσικές καινοτομίες», έλεγε ο Βιτγκενστάιν, είναι αν είναι ή δεν είναι χρήσιμες· του Φρόιντ ήταν του Καντόρ όχι. Ο όρος "κριτικός γραμματισμός", λοιπόν, θεωρείται σήμερα χρήσιμος και αναγκαίος για να αντιμετωπιστεί το φαινόμενο των fake news. Μόνο που αποσιωπάται ο συνολικός ταξικός προσανατολισμός της μάθησης και της γνώσης. Χρησιμοποιούν την έννοια περιορίζοντάς την. Τη δέχονται όπως και τα διάφορα «τσιτάτα» της Χ. Άρεντ (όπως ότι «χωρίς κριτική σκέψη ο άνθρωπος θα γίνει δούλος των δημιουργημάτων του»), αλλά μόνο μέχρι εκεί που η... κριτική σκέψη δεν αμφισβητεί την εξουσία τους.
Οι λέξεις είναι «πιστόλια γεμάτα σφαίρες», και ο συγγραφέας μιλώντας, δηλαδή γράφοντας, πυροβολεί στόχους, σημείωνε ο Σαρτρ. Μόνο που υπάρχουν και «σφαίρες άσφαιρες», όπως οι λέξεις που επιδιώκουν να καθηλώσουν τη "δράση", να συγκαλύψουν, να αποχαυνώσουν. Τότε οι λέξεις είναι «πίνακες απογραφής της αστικής περιουσίας, εκθέσεις ψυχολογικής πραγματογνωμοσύνης, που τείνουν αδιαφοροποίητα να θεμελιώσουν τα δικαιώματα της ελίτ και να καταδείξουν τη σοφία των θεσμών και των εγχειριδίων πολιτισμένης συμπεριφοράς», τονίζει ο Σαρτρ.
Το βασικότερο συνεπώς είναι ότι αποκρύπτεται η βασική ιδιότητα του λόγου και του "κριτικού γραμματισμού" που είναι η δράση. «Για να ανασάνουμε ξανά, δεν αρκεί να σκεφτόμαστε σωστά. Πρέπει να δράσουμε -να σκίσουμε το σελοφάν αποκαλύπτοντας τον ζωντανό κόσμο κάτω απ’ αυτό», υποστήριζε ο Βιτγκενστάιν.
Κανείς όμως από τους ιθύνοντες δεν λέει ότι ο Freier συνέδεε τον κριτικό γραμματισμό με την κοινωνική απελευθέρωση.
Κανείς δεν λέει ότι είναι αναγκαία η σύνδεση της κατανόησης του κόσμου με την Πράξη (δράση). Ότι έτσι υλοποιείται ο σκοπός του "κριτικού γραμματισμού" που είναι η χειραφέτηση και η κοινωνική απελευθέρωση, όπως την έθεσε ο Freier.
Αλήθεια ποιος εκπαιδευτικός, ποιος συγγραφέας, ποιος διανοούμενος θα μιλούσε σήμερα για ισότητα και κοινωνική απελευθέρωση χωρίς να προκαλέσει την μήνι των ολιγαρχών και των πολιτικών κουλάκων τους; Ποιος θα έλεγε μαζί με τον Ε. Σαΐντ ότι ο ρόλος του διανοούμενου είναι να ανοίγει το δρόμο για «μια νέα ευαισθησία» απέναντι στη θέση των υποτιμημένων, των λησμονημένων και των αφανών…»; ποιος εκπαιδευτικός θα μιλούσε για την Παλαιστίνη και θα γραφε χωρίς συνέπειες free Palestine;
Free Palestine (αυτό είναι κριτικός γραμματισμός σήμερα)
