Το αποτέλεσμα των εκλογών στην Βραζιλία, ο πρώτος γύρος των οποίων θα διεξαχθεί στις 4 Οκτωβρίου, θα μπορούσε να γείρει σχεδόν ολοκληρωτικά την αμερικανική ήπειρο προς την άκρα δεξιά, στο στρατόπεδο του Τραμπ. Αυτό θα συμβεί αν ο Λούλα ηττηθεί από τον Φλάβιο Μπολσονάρου, γιο του Ζαΐχ.
Αλλά και για όλον τον κόσμο τα διακυβεύματα από το εκλογικό αποτέλεσμα θα είναι σημαντικά: διακυβεύεται «το μέλλον της Mercosur, η πολιτική για το κλίμα στον Αμαζόνιο και η ισορροπία των σχέσεων μεταξύ των Ηνωμένων Πολιτειών, της Κίνας και των BRICS», σημειώνει το «Connectas».
Αλλά γιατί οι άνθρωποι και μάλιστα οι αδύνατοι, οι “από κάτω” ψηφίζουν Ακροδεξιά; Απαντήσεις στο ερώτημα αυτό μας δίνει ο Βραζιλιάνος πολιτικός φιλόσοφος Ροντρίγκο Νούνες, συγγραφέας του βιβλίου «Ούτε Κάθετο ούτε Οριζόντιο: Μια Θεωρία της Πολιτικής Οργάνωσης»*.
Σύμφωνα με τον Νούνες από το Brexit και τον Τραμπ, όταν το πολιτικό κλίμα άλλαξε δραματικά, η αριστερά έχει κάνει δύο βασικές προσεγγίσεις στο φαινόμενο της ακροδεξιάς: Η πρώτη παρουσιάζει την ακροδεξιά σαν μια εξέγερση των ελίτ χωρίς πραγματική λαϊκή βάση, ενώ η δεύτερη ως μια εξέγερση της αριστεράς, μιας εργατικής τάξης που προδόθηκε από τον φιλελεύθερο ελιτισμό και μετατοπίστηκε στον απέναντι πόλο.
“Καμία από αυτές τις αφηγήσεις δεν με πείθει” λέει ο Νούνες σε συνέντευξή του στο περιοδικό Equator. “Αντίθετα, πιστεύω ότι η σύγχρονη ακροδεξιά είναι ένα διαταξικό φαινόμενο. Κι ένας τρόπος να την κατανοήσουμε είναι να την δούμε σαν ένα κίνημα που φέρνει κοντά μια κατώτερη τάξη που έχει πάψει να περιμένει τις υποσχέσεις για εκσυγχρονισμό της εργασίας, των θεσμών και για ισονομία, με μία ελίτ που δεν προσποιείται πλέον καν ότι αυτές οι υποσχέσεις προσφέρονται. Ανάμεσα στις δύο ομάδες, βρίσκεται ένας πιο σκληρός πυρήνας, όχι η μεγαλύτερη ομάδα στατιστικά, αλλά η πιο παθιασμένη, την οποία αποκαλώ, δανειζόμενος μια φράση από τον Όργουελ, «κατώτερη-ανώτερη-μεσαία τάξη». Πρόκειται για τους ανθρώπους που πατούν σε δύο βάρκες, που έχουν ένα καλό βιοτικό επίπεδο αλλά δεν έχουν τα περιουσιακά στοιχεία ή το κοινωνικό κεφάλαιο της πραγματικής ελίτ. Τα μέλη αυτής της ομάδας δεν στοιχειώνονται μόνο από τον φόβο της καθοδικής κοινωνικής κινητικότητας (σ.σ. του φόβου της χρεοκοπίας δηλαδή), αλλά αισθάνονται ότι απειλούνται και από οποιαδήποτε μικρή ανοδική κινητικότητα που επιτυγχάνεται από όσους βρίσκονται από κάτω τους, όπως κατά τη διάρκεια της Ροζ Παλίρροιας στη Λατινική Αμερική, όταν οι φτωχοί έγιναν λιγότερο φτωχοί - άρχισαν να φοιτούν στο πανεπιστήμιο, να ταξιδεύουν στο εξωτερικό και ούτω καθεξής. Αυτό δημιούργησε ένα αίσθημα δυσαρέσκειας που εύκολα εργαλειοποιήθηκε. (σ.σ.: σ' εμάς η εργαλειοποίηση αυτού του φόβου προσωποποιείται στους μετανάστες που παρουσιάζονται από την ακροδεξιά ως υπαρξιακή απειλή)
Η ελκυστικότητα της σύγχρονης ακροδεξιάς αλλάζει ανάλογα με την κοινωνική θέση. Η άρχουσα τάξη τη βλέπει ως την πιο αρπακτική μορφή καπιταλισμού και ως την εξουδετέρωση όλων των προκλήσεων από τα κάτω. Η λαϊκή βάση έλκεται από τον λόγο περί νόμου και τάξης και την προοπτική μιας πιο απελευθερωμένης οικονομίας που θα «τους σηκώσει από την πλάτη της το κράτος», επιτρέποντάς της να ανταγωνίζεται πιο αποτελεσματικά στην αγορά. Επίσης, για μια ομάδα που προέρχεται και από τα δύο στρατόπεδα, η ακροδεξιά συνιστά και μια επαγγελματική ευκαιρία καθώς ένα μέλος της μπορεί να βγάλει καλά χρήματα ως ακροδεξιός αγκιτάτορας.
Ο Μπολσονάρου, ως κίνημα της ακροδεξιάς, έχει τρία δομικά πλεονεκτήματα.
Πρώτον, είναι πολύ πιο συμβατό με τα συμφέροντα του κεφαλαίου, επομένως μπορεί να βασιστεί στην υποστήριξη των μεγάλων επιχειρήσεων και των συστημικών μέσων ενημέρωσης με τρόπους που η αριστερά δεν θα μπορούσε ποτέ.
Δεύτερον, αντί να αλλάξει την κοινωνία, θέλει να διατηρήσει τον υφιστάμενο συσχετισμό δυνάμεων, ίσως και να εντείνει τις διαφορές, γεγονός που καθιστά την οικοδόμηση συνασπισμών πολύ πιο εύκολη. Κάθε εταίρος έχει τη δική του σφαίρα - οι γαιοκτήμονες τη γη της, η χρηματοπιστωτική ολιγαρχία τους οικονομικούς της μοχλούς - και εφόσον ικανοποιούνται τα συμφέροντα όλων, όλοι μαζί μπορούν να συνεργαστούν. Αυτοί συνήθως δεν διαφωνούν για την ιεράρχηση των αναγκών ή για στρατηγικές διαφορές, όπως συμβαίνει με τα προβλήματα που ταλανίζουν την αριστερά.
Το τρίτο πλεονέκτημα πηγάζει από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, τα οποία δομούν τη δημόσια σφαίρα ως μια αγορά στην οποία οι άνθρωποι ανταγωνίζονται ατομικά για likes και κοινοποιήσεις, τα οποία αποτελούν δείγματα αναγνώρισης και προσοχής. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα τόσο την υπερ-εξατομίκευση της πολιτικής όσο και την προνομιακή θέση της διαδικτυακής συμμετοχής έναντι της οργάνωσης εκτός διαδικτύου. Και διαμορφώνει βαθιά τον τρόπο με τον οποίο είναι οργανωμένο το μεγαλύτερο μέρος της σύγχρονης ακροδεξιάς σαν ένα είδος πυραμίδας του οποίου τα δομικά στοιχεία είναι οι «πολιτικοί ινφλουένσερ» - άτομα που, από θέση εξέχουσας θέσης στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ή στα παραδοσιακά μέσα, παράγουν περιεχόμενο που ταυτόχρονα συγκεντρώνει προσοχή, κοινωνικό και πολιτικό κεφάλαιο.
Μέσα από μια συνεχή ροή περιεχομένου που τραβάει την προσοχή, διατηρούν τη βάση τους συνεχώς απασχολημένη, αλλά και ατομικοποιημένη, στερημένη από κανάλια για μη ψηφιακή συμμετοχή. Ως εκ τούτου, μπορούν να κινητοποιηθούν και να αποκινητοποιηθούν λίγο πολύ κατά βούληση. Είναι ενδεικτικό ότι ο Μπολσονάρου δεν μπήκε ποτέ στον κόπο να χτίσει ένα πραγματικό δικό του κόμμα - ούτε ο Φάρατζ ούτε ο Τραμπ. Θεωρούν τη δομή του κόμματος όχι ως στόχο καθαυτό, αλλά μόνο ως μέσο για μια πολιτική που πραγματικά ασκείται αλλού. (σ.σ. παραδόξως σ’ αυτή την -μη- οργανωτική λογική κινείται και ο Αλ. Τσίπρας για την ΕΛ.ΑΣ.).
Όταν η πολιτική αποικίζεται από την οικονομία της προσοχής, τότε ο δημόσιος λόγος μετατρέπεται σε μια συνεχώς μεταβαλλόμενη θάλασσα οργής. Σήμερα, αυτό, αύριο, εκείνο. Είναι μια κατάσταση πραγμάτων εντελώς αντίθετη με την χειραφετητική πολιτική, η οποία βασίζεται στην ενίσχυση της ικανότητας των ανθρώπων να λαμβάνουν αποφάσεις για τη συλλογική τους μοίρα και να συμμετέχουν σε διαρκείς προσπάθειες για την αλλαγή του status quo. Ο Τραμπ μας κρατά απασχολημένους με τίτλους και αναρτήσεις αργά το βράδυ, ενώ το πραγματικό έργο της καταστροφής συνεχίζεται στο παρασκήνιο.” (το ίδιο κάνει και ο Κυρ. Μητσοτάκης με τα δικά του τρολ)
Σε ιδεολογικό επίπεδο, τι αντιπροσωπεύει ο Μπολσονάρου και σε τι διαφέρει από την παραδοσιακή δεξιά;
Στο ερώτημα αυτό ο Νούνες απαντά ως εξής: “Παρερμηνεύουμε την ακροδεξιά εκλαμβάνοντας τον λόγο της κατά γράμμα. Είναι λάθος να πιστεύουμε τον Τραμπ, τον Μπολσονάρου κ.ά. όταν μιλούν για ένα βήμα πίσω από την «παγκοσμιοποίηση», για επιστροφή σε ένα φορντικό όνειρο βιομηχανικών θέσεων εργασίας, για την επιστροφή του χρόνου στη σεξουαλική επανάσταση και για την επαναϊεροποίηση της πυρηνικής οικογένειας και των παραδοσιακών έμφυλων ρόλων. Αυτές οι ιδέες έχουν μια προφανή ψυχολογική απήχηση σε ορισμένους ψηφοφόρους, αλλά δεν επιβεβαιώνονται από τις ενέργειες της σύγχρονης ακροδεξιάς. Αντίθετα, είναι ένα κίνημα που τροφοδοτείται από την κοινωνική αποσύνθεση που προκαλείται από δεκαετίες νεοφιλελευθερισμού και επιταχύνει αυτή τη διαδικασία προς έναν ορισμένο ορίζοντα όπου το κράτος παραιτείται από την ολοένα και μεγαλύτερη ευθύνη για τη διαμεσολάβηση στις κοινωνικές συγκρούσεις και αντ' αυτού κατοχυρώνει τον κανόνα της ωμής βίας...
Επιτρέψτε μου να δώσω ένα αποκαλυπτικό παράδειγμα. Το 2019, παράνομοι υλοτόμοι στην πολιτεία Ροντόνια του Αμαζονίου έβαλαν φωτιά σε ένα βυτιοφόρο καυσίμων που εξυπηρετούσε μια ομοσπονδιακή επιχείρηση επιβολής του νόμου, η οποία στη συνέχεια αναγκάστηκε να ακυρωθεί. Δύο εβδομάδες αργότερα, ο υπουργός Περιβάλλοντος ταξίδεψε στην πόλη για να συναντήσει τους υλοτόμους και να ακούσει τα αιτήματά τους. Το σαφές μήνυμα ήταν: «Είμαι στο πλευρό σας. Είναι εντάξει αν κάψετε κρατική περιουσία, σκοτώσετε τους αυτόχθονες των οποίων τη γη υλοτομείτε και συνεργαστείτε με τους εμπόρους ναρκωτικών που χρησιμοποιούν τις ίδιες διαδρομές - όλα αυτά είναι ιδιωτικές επιχειρήσεις και δεν παρεμβαίνουμε στις ιδιωτικές επιχειρήσεις». Η ίδια ιδέα διαπνέει τη σχέση του Τραμπ με τις μεγάλες εταιρείες τεχνολογίας.
Αυτό μπορεί να λάβει τη μορφή αυτού που έχω ονομάσει «καπιταλισμό της επιτήρησης». Σε οικονομίες φυτειών όπως η Βραζιλία και ο αμερικανικός Νότος, η αστυνόμευση ήταν μια δημόσια λειτουργία που προέκυψε από μια ιδιωτική. Ο επιβλέπων που προσλαμβανόταν για να πειθαρχήσει το εργατικό δυναμικό των φυτειών έγινε, μετά την κατάργηση, ο αστυνομικός που κρατούσε τους απελευθερωμένους άνδρες και γυναίκες στη θέση τους. Σήμερα, αυτή η δημόσια λειτουργία γίνεται ξανά ιδιωτική. Ο Wagner και η Blackwater, οι ναρκέμποροι στο Μεξικό, οι πολιτοφυλακές στο Ρίο - τέτοιοι μη κρατικοί φορείς ασκούν όλο και περισσότερο το μονοπώλιο της βίας στις περιοχές που ελέγχουν. Ο καπιταλισμός της επιτήρησης συνεπάγεται τη συμμαχία μεταξύ του κεφαλαίου και αυτών των ελεύθερων πρακτόρων καταστολής, οι οποίοι συμμετέχουν στον συνασπισμό όχι απλώς ως πληρωμένα όπλα αλλά ως ισότιμοι πολιτικοί εταίροι. Μια τέτοια σύγκλιση προαναγγέλθηκε στην πρώτη κυβέρνηση Bolsonaro και θα μπορούσε εύκολα να εδραιωθεί υπό τον (γιο του) Flávio (αν κερδίσει τις εκλογές.
Είναι σαφές γιατί οι ισχυροί θα έλκονταν από ένα τέτοιο μοντέλο που τους υπόσχεται απεριόριστη απόλαυση της εξουσίας. Αλλά γιατί το ψηφίζουν και οι πιο αδύναμοι; Λόγω των ψυχολογικών αντισταθμισμάτων που περιλαμβάνονται στο πακέτο. Η υπόσχεση είναι: «ακόμα κι αν παραμένετε υπερεκμεταλλευόμενοι στη δουλειά σας, ακόμα κι αν οι προσδοκίες σας για τη ζωή συρρικνώνονται καθημερινά, θα διασφαλίσουμε ότι υπάρχει τουλάχιστον μία σφαίρα της ζωής στην οποία η δύναμή σας είναι ελεύθερη. Στο σπίτι, μπορείτε να ξεσπάσετε στη γυναίκα σας ή στα παιδιά σας, κανείς δεν θα παρέμβει και κανείς δεν μπορεί να σας πει να μην κάνετε αστεία για τους μαύρους ή τους ομοφυλόφιλους»
Ποια θα μπορούσε να είναι μια ριζοσπαστική απάντηση στη σύγχρονη ακροδεξιά;
Ο Νούνες απαντά: "Επιτρέψτε μου να ξεκινήσω με ένα παράδοξο από τη θεωρία της πληροφορίας: για να γίνει δεκτό ένα σήμα ως πληροφορία, πρέπει να είναι αρκετά διαφορετικό από τον θόρυβο του περιβάλλοντος, αλλά όχι τόσο διαφορετικό ώστε να μην καταγράφεται καθόλου ως σήμα. Όταν εφαρμόζουμε αυτήν την ιδέα στην πολιτική, συνειδητοποιούμε ότι ο ριζοσπαστισμός δεν είναι η πιστότητα σε μια αρχή στην πιο αγνή, αφηρημένη μορφή της. είναι μάλλον μια απόκλιση από τον κανόνα που εξακολουθεί να είναι ευανάγνωστη.
Βρίσκεις μια τακτική που σε απομακρύνει όσο το δυνατόν περισσότερο από την υπάρχουσα κατάσταση – αλλά μπορεί να ενσωματωθεί σε αυτήν: μια τακτική που εμπνέει την εμπιστοσύνη των ανθρώπων, που τους πείθει να συμμετάσχουν, που παράγει πραγματικό αποτέλεσμα.
Το πρόβλημα σήμερα είναι ότι όλα τα πράγματα που πραγματικά πρέπει να γίνουν φαίνονται εξαιρετικά ριζοσπαστικά. Πάρτε για παράδειγμα τη συγκέντρωση εξουσίας. Ζούμε σε έναν κόσμο όπου ένας επιχειρηματίας μπορεί να απενεργοποιήσει μέρος του στρατού μιας χώρας, όπως έκανε ο Έλον Μασκ όταν έκοψε την κάλυψη του Starlink από τις ουκρανικές δυνάμεις στη μέση της αντεπίθεσής τους το 2022 - κάτι που θα ήταν μια πλεκτάνη James Bond τη δεκαετία του 1970. Η λογική απάντηση είναι να περάσει η κυβερνητική πολιτική που εμποδίζει τους ιδιώτες να ασκούν τέτοια εξουσία. Αλλά αν προτείνετε μια τέτοια πολιτική σήμερα, θα κατηγορηθείτε ότι ζητάτε απαλλοτρίωση ή ότι παραβιάζετε τα ατομικά δικαιώματα. Έχουμε προχωρήσει τόσο πολύ προς τη μία κατεύθυνση που μπορείς να επέμβεις μόνο τραβώντας πολύ δυνατά προς την άλλη.
Εδώ μπορούμε να μάθουμε κάτι από την άκρα δεξιά. Λέγονται πράγματα σήμερα - για παράδειγμα, ότι πολίτες με λάθος χρώμα δέρματος πρέπει να απελαύνονται - που ήταν αδιανόητα πριν από λίγο καιρό. Από το 2016 το αδιανόητο δεν έχει σταματήσει να συμβαίνει και το ανεκδιήγητο έχει γίνει κοινή λογική. Η άκρα δεξιά έχει επιβάλει τα όρια του δυνατού προς την κατεύθυνση αυτού που πιστεύει ότι πραγματικά πρέπει να γίνει.
Ίσως τίποτα από αυτά που πραγματικά χρειάζεται να κάνουμε δεν είναι εφικτό σήμερα - αλλά δεν θα μπορέσουμε να το κάνουμε ούτε αύριο, εκτός αν αρχίσουμε να χτίζουμε τις συνθήκες τώρα. Πρέπει να χτίσουμε μια κοινωνική βάση για τους στόχους μας. Δεν μπορούμε μόνο να παρέχουμε ορθολογικά επιχειρήματα και αξιόπιστη πολιτική. Πρέπει να ενσταλάξουμε μια επιθυμία, ριζωμένη στην καθημερινή εμπειρία των ανθρώπων, για έναν άλλο, καλύτερο κόσμο. Οι άνθρωποι πρέπει να αισθάνονται όχι μόνο ότι θα ζούσαν καλύτερα σε έναν αναδιαμορφωμένο κόσμο, αλλά ότι αρχίζουν να ζουν καλύτερα συμμετέχοντας στο κίνημα για να το πετύχουν.” (Γ. Χ. Παπ)
*https://www.equator.org/articles/brazil-far-right-rodrigo-nunes-lula-bolsonaro
