Η «ανάπτυξη» είναι μια καταδικασμένη στρατηγική - υπάρχει ένας καλύτερος τρόπος, γράφουν στον The Guardian οι κορυφαίοι επιστήμονες Olivier De Schutter, Joseph Stiglitz, Jayati Ghosh, Thomas Piketty, Kate Raworth και Jason Hickel. Οι οποίοι καλούν τους πολιτικούς ηγέτες σε όλα τα επίπεδα να ακούσουν όσους επηρεάζονται περισσότερο και να αντιμετωπίσουν το τέλος της φτώχειας, τη μείωση των ανισοτήτων και την αποτελεσματική υλοποίηση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων ως το μέτρο με το οποίο θα πρέπει να κρίνεται η οικονομική πολιτική.
Όπως τονίζουν στο κοινό κείμενο τους:
"... Εκατομμύρια άνθρωποι δεν έχουν την οικονομική δυνατότητα να έχουν επαρκή τροφή, κατάλληλη στέγαση ή βασική υγειονομική περίθαλψη, ενώ μια μικρή μειοψηφία συσσωρεύει πρωτοφανή πλούτο και δύναμη. Ταυτόχρονα, οι ξηρασίες, οι μεγάλες πυρκαγιές, οι πλημμύρες και οι καύσωνες μας υπενθυμίζουν ότι οι οικονομίες μας πιέζουν τον πλανήτη πέρα από τα όριά του.
Οι κρίσεις αυτές είναι συμπτώματα ενός οικονομικού μοντέλου που έχει φτάσει στο τέλος του. Η φτώχεια και η ανισότητα δεν είναι ατυχήματα. Είναι προβλέψιμα αποτελέσματα πολιτικών επιλογών: πώς σχεδιάζουμε τα φορολογικά συστήματα, ρυθμίζουμε τις αγορές εργασίας, αξιολογούμε την περίθαλψη, διαρθρώνουμε τις δημόσιες υπηρεσίες και αποφασίζουμε τίνος οι ανάγκες και τίνος οι φωνές έχουν σημασία. Το κρίσιμο είναι ότι, αν οι κυβερνήσεις μπορούν να κατασκευάσουν φτώχεια, μπορούν και να την διαλύσουν.
Για δεκαετίες, η συνταγή ήταν απλή: ανάπτυξη της οικονομίας και η φτώχεια θα εξαφανιζόταν σταδιακά. Αλλά η υπόσχεση ότι η οικονομική ανάπτυξη θα ωφελούσε όλους δεν έχει τηρηθεί. Ενώ τα εθνικά εισοδήματα αυξήθηκαν, οι μισθοί παρέμειναν στάσιμοι, η εργασία έγινε πιο επισφαλής και οι δημόσιες υπηρεσίες μειώθηκαν. Στην κορυφή, οι περιουσίες διογκώθηκαν. στη βάση, οι οικογένειες στράφηκαν στις τράπεζες τροφίμων. Η ανάπτυξη έχει αποσυνδεθεί από την κοινή ευημερία.
Το ισχύον οικονομικό μοντέλο έχει επίσης καταστεί οικολογικά μη βιώσιμο. Οδεύουμε προς μια « Γη-θερμοκήπιο », όπου οι αυξανόμενες εκπομπές και η απώλεια της βιοποικιλότητας αποσταθεροποιούν τις συνθήκες που υποστηρίζουν την ανθρώπινη ζωή. Περίπου το 92% των υπερβολικών παγκόσμιων εκπομπών άνθρακα μπορεί να αποδοθεί στον παγκόσμιο βορρά, και το πλουσιότερο 10% των ατόμων ευθύνεται για σχεδόν το ήμισυ των παγκόσμιων εκπομπών, ενώ οι άνθρωποι που ζουν σε συνθήκες φτώχειας είναι οι πρώτοι που αντιμετωπίζουν τις αποτυχίες στις καλλιέργειες και τις συνεχώς αυξανόμενες τιμές στα τρόφιμα. Ένα οικονομικό μοντέλο που εξαρτάται από την ατελείωτη επέκταση σε έναν πεπερασμένο πλανήτη δεν είναι απλώς άδικο. Είναι και επικίνδυνο.
Πολλές χώρες χαμηλού εισοδήματος εξακολουθούν να χρειάζονται ανάπτυξη για να κατασκευάσουν δρόμους, νοσοκομεία, σχολεία, ανανεώσιμες πηγές ενέργειας και αξιοπρεπείς θέσεις εργασίας. Ωστόσο, η κυρίαρχη οδός προς την ανάπτυξη - που βασίζεται στην εξόρυξη πόρων, στο φθηνό και συμβατό με τους κανόνες εργατικό δυναμικό, στην εξάρτηση από τις εξαγωγές και στο αυξανόμενο χρέος - έχει διευρύνει την ανισότητα και έχει υποβαθμίσει το περιβάλλον. Το πραγματικό ερώτημα σήμερα δεν είναι αν η ανάπτυξη συνεχίζεται, αλλά τι είδους οικονομίες χτίζουμε, ποιους υπηρετούν και αν επιτρέπουν σε όλους να ζουν με αξιοπρέπεια εντός των πλανητικών ορίων.
Γι' αυτό το λόγο, έχουμε ενωθεί για να αναπτύξουμε και να υποστηρίξουμε τον «οδικό χάρτη για την εξάλειψη της φτώχειας πέρα από την ανάπτυξη». Ο οδικός χάρτης παρέχει μια σειρά από εναλλακτικές λύσεις για το πώς να ξεπεράσουμε τη στενή προσέγγιση «ανάπτυξη-φόρος-μεταβίβαση» που έχει διαμορφώσει την πολιτική εδώ και δεκαετίες. Δεν είναι ένα σχέδιο που έχει διαμορφωθεί από μια χούφτα ειδικούς. Είναι ακριβώς το αντίθετο: σε διάστημα 18 μηνών, περισσότεροι από 400 άνθρωποι – από υπηρεσίες του ΟΗΕ, εθνικές κυβερνήσεις, ακαδημαϊκοί εμπειρογνώμονες, οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών, συνδικάτα, φορείς της κοινωνικής και αλληλέγγυας οικονομίας και κινήματα βάσης, από τον παγκόσμιο βορρά και τον νότο - εργάστηκαν για να απαντήσουν σε ένα απλό ερώτημα: πώς μπορούμε να τερματίσουμε τη φτώχεια και να μειώσουμε τις ανισότητες χωρίς να θεωρούμε την αύξηση του ΑΕΠ ως την κύρια προϋπόθεση για την πρόοδο; Περισσότεροι από 350 υπογράφοντες έχουν υποβάλει το σχέδιο, συμπεριλαμβανομένων των Jean Drèze, Pavlina Tcherneva, Tim Jackson, Bhumika Muchhala, Julia Steinberger, Ndongo Samba Sylla, Timothée Parrique.
Δεν συμφωνούμε σε κάθε λεπτομέρεια πολιτικής. Αλλά είμαστε ενωμένοι στην πεποίθηση ότι οι οικονομίες μας πρέπει να επανασχεδιαστούν γύρω από την εκπλήρωση των δικαιωμάτων και της συλλογικής ευημερίας εντός των πλανητικών ορίων, αντί να μεγιστοποιούμε την παραγωγή με κάθε κόστος. Τα ανθρώπινα δικαιώματα εδώ δεν είναι κάτι δευτερεύον. Είναι η οργανωτική αρχή για τον τρόπο με τον οποίο μετράμε την πρόοδο, θέτουμε προτεραιότητες και επιλύουμε συμβιβασμούς. Η κοινωνική προστασία και οι δημόσιες υπηρεσίες είναι απαραίτητες, αλλά δεν μπορούν να αντισταθμίσουν επ' αόριστον τις οικονομίες που εξ ορισμού δημιουργούν μισθούς φτώχειας, επισφαλείς θέσεις εργασίας και μη προσιτή στέγαση.
Πρέπει να αλλάξουμε τους κανόνες σε ανοδικό επίπεδο. Αυτό σημαίνει, για παράδειγμα, εγγυήσεις αξιοπρεπούς εργασίας και απασχόλησης, αξιοπρεπείς μισθούς διαβίωσης και δίκαιες αποδοχές, ισχυρότερα συνδικάτα και δημοκρατία στον χώρο εργασίας, αντιμετώπιση των διακρίσεων και εκτίμηση της αμειβόμενης και μη αμειβόμενης εργασίας-φροντίδας από την οποία εξαρτώνται οι κοινωνίες μας. Σημαίνει επένδυση σε παιδιά, στέγαση, υγεία, εκπαίδευση και μεταφορές μέσω καθολικής δημόσιας πρόνοιας. Σημαίνει δημόσιο έλεγχο στρατηγικών περιουσιακών στοιχείων, πιστωτική καθοδήγηση για την κατεύθυνση των επενδύσεων προς κοινωνικές και οικολογικές προτεραιότητες και υποστήριξη για την ανάπτυξη της κοινωνικής και αλληλέγγυας οικονομίας.
Η εφαρμογή αυτού του οράματος σημαίνει αλλαγή των κανόνων της παγκόσμιας οικονομίας. Σήμερα, οι κυβερνήσεις στον παγκόσμιο νότο επιπλήττονται επειδή δεν κάνουν αρκετά για την αντιμετώπιση της φτώχειας, ενώ παράλληλα πιέζονται από μονομερείς κυρώσεις, περιοριστικές εμπορικές συμφωνίες, άνισες ανταλλαγές και χρέη που έχουν τις ρίζες τους σε αιώνες αποικιακής αποξένωσης. Περίπου 3,4 δισεκατομμύρια άνθρωποι ζουν σε χώρες που ξοδεύουν περισσότερα για την εξυπηρέτηση του χρέους παρά για την υγειονομική περίθαλψη ή την εκπαίδευση. Εν τω μεταξύ, οι παγκόσμιες αλυσίδες εφοδιασμού επιτρέπουν μια τεράστια καθαρή μεταφορά εργασίας και πόρων από τον νότο στον βορρά. Η διεθνής αλληλεγγύη είναι επομένως μια νομική και ηθική υποχρέωση που βασίζεται στην ιστορική πραγματικότητα ότι πολλές πλούσιες χώρες έχτισαν τον πλούτο τους φτωχαίνοντας τον νότο, μέσω προτύπων εξόρυξης που συνεχίζονται σήμερα με νέες μορφές. Μια δίκαιη μετάβαση πέρα από την ανάπτυξη πρέπει να περιλαμβάνει δικαιοσύνη για το χρέος, αυξημένη συνεργασία Νότου-Νότου, επανορθωτική χρηματοδότηση για το κλίμα και υποστήριξη για καθολικά κατώτατα όρια κοινωνικής προστασίας, που βασίζονται στις αρχές της ανεξαρτησίας και της αυτοδιάθεσης, ώστε οι χώρες να μπορούν να χαράξουν το δικό τους κυρίαρχο οικονομικό μέλλον.
Εξίσου κρίσιμο είναι το ποιος μπορεί να διαμορφώσει αυτή τη μετάβαση. Πολύ συχνά, οι πολιτικές που επηρεάζουν τα άτομα που ζουν σε συνθήκες φτώχειας σχεδιάζονται χωρίς αυτούς - και μερικές φορές εναντίον τους. Όταν τα συστήματα κοινωνικής πρόνοιας βασίζονται στην καχυποψία, τις κυρώσεις και τις ταπεινωτικές συνθήκες, επιδεινώνουν το στίγμα και αποτρέπουν τους ανθρώπους από το να διεκδικήσουν τα δικαιώματά τους. Όσοι ζουν σε συνθήκες φτώχειας γνωρίζουν καλύτερα από τον καθένα πώς τα συστήματα μπορούν να αποτύχουν στην πράξη. Η εμπειρογνωμοσύνη τους πρέπει να καθοδηγεί τον σχεδιασμό, την εφαρμογή και την παρακολούθηση στρατηγικών κατά της φτώχειας, από τα τοπικά συμβούλια έως τα κοινοβούλια και τα διεθνή φόρα.
Δεν ξεκινάμε από το μηδέν. Σε όλο τον κόσμο, οι αγώνες των ιθαγενών, οι φεμινιστικές οργανώσεις, τα συνδικάτα και τα κινήματα για την κλιματική δικαιοσύνη υπερασπίζονται και χτίζουν εναλλακτικά μέλλοντα που βασίζονται στη συλλογική φροντίδα και τα εδαφικά δικαιώματα. Νέοι συνασπισμοί κρατών προωθούν νέα οράματα για την παγκόσμια οικονομική διακυβέρνηση και οι κυβερνήσεις πειραματίζονται με στρατηγικές κατά της φτώχειας που βασίζονται στα δικαιώματα, συνελεύσεις πολιτών και οικοδόμηση κοινοτικού πλούτου. Ο ΟΗΕ και πολλοί εταίροι διερευνούν δείκτες «πέρα από το ΑΕΠ» και νέους θεσμούς, όπως μια διεθνή ομάδα για την ανισότητα, για να βοηθήσουν στη χαρτογράφηση αυτής της μετατόπισης.
Ο οδικός μας χάρτης βασίζεται σε αυτές τις προσπάθειες, τις συνδέει και τις προωθεί περαιτέρω. Τον προσφέρουμε τώρα ως κοινό σημείο αναφοράς για όσους αρνούνται να αποδεχτούν ότι η φτώχεια και η οικολογική κατάρρευση είναι το τίμημα που πρέπει να πληρώσουν για τον τρόπο που ορίζουμε σήμερα την οικονομική «επιτυχία». Οι κυβερνήσεις και οι πολυμερείς οργανισμοί έχουν μια επιλογή: να ενισχύσουν ένα αποτυχημένο μοντέλο που δίνει προτεραιότητα στην ανάπτυξη ή να δεσμευτούν για την εξάλειψη της φτώχειας μετασχηματίζοντας τους οικονομικούς κανόνες που την παράγουν.
Η φτώχεια κατασκευάζεται. Αυτά είναι τα κακά νέα - και τα καλά νέα. Ό,τι έχει κατασκευαστεί μπορεί να αποσυναρμολογηθεί και να αντικατασταθεί. Βάζουμε στο τραπέζι συγκεκριμένες επιλογές, όλες υποστηριζόμενες από λεπτομερή προφίλ πολιτικής που καθορίζουν αποδεικτικά στοιχεία, βήματα εφαρμογής και παραδείγματα από τον πραγματικό κόσμο. Καλούμε τους πολιτικούς ηγέτες σε όλα τα επίπεδα να τις χρησιμοποιήσουν, να ακούσουν όσους επηρεάζονται περισσότερο και να αντιμετωπίσουν το τέλος της φτώχειας, τη μείωση των ανισοτήτων και την αποτελεσματική υλοποίηση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων ως το μέτρο με το οποίο θα πρέπει να κρίνεται η οικονομική πολιτική."
https://www.theguardian.com/commentisfree/2026/jun/10/economists-maths-growth-doomed-strategy-un-agencies-political-leaders
