Η εμπειρία

Ο δημοσιογράφος ρώτησε τον πολιτικό αρχηγό αν έχει εμπειρία από δημόσιο σχολείο, υπαινισσόμενος ότι αν δεν έχει, δεν μπορεί να καταλάβει και, συνεπώς, ως εν δυνάμει πρωθυπουργός να ασκήσει πολιτική υπέρ των μη προνομιούχων. Λάθος ερώτηση και στο ίδιο μήκος κύματος απάντηση. Η εμπειρία δεν οδηγεί αυταπόδεικτα στην κατανόηση μιας κατάστασης. Πολλοί βιώνουν τις ίδιες και τις ίδιες εμπειρίες, συνεχίζοντας να κάνουν τα ίδια λάθη. Άρα υπάρχει κάτι περισσότερο από την απλή εμπειρία που πρέπει να εξετάζουμε. Ή αλλιώς, η ίδια η εμπειρία απαιτεί ένα είδος ανάλυσης σχετικά με το ποιος οργανώνει αυτόν ή τον άλλον τρόπο πρόσληψης των καταστάσεων ώστε να τις βιώνουμε ως μία ορισμένη εμπειρία. Με άλλα λόγια, η πρόσληψη, ο τρόπος που βιώνουμε την εμπειρία επηρεάζεται από τις κυρίαρχες ή τις μειοψηφικές ιδέες, τις ιστορικές αντιλήψεις, τις συνήθειες, το γούστο(μόδα), τις κουλτούρες και τις αντικουλτούρες. Δεν είναι τυχαίο ότι πριν πολλά χρόνια τα ιδιωτικά σχολεία ήταν πλήρως απαξιωμένα και θεωρούνταν «άσυλα» των μαθητών που «δεν τα έπαιρναν τα γράμματα». Σήμερα, έχουμε μία αντιστροφή. Η αιτία μπορεί να βρεθεί αν ακολουθήσουμε τους δρόμους του χρήματος. Κατά συνέπεια πρέπει να δυσπιστούμε στη «φυσικοποίηση» ή του αυταπόδεικτου της εμπειρίας. Δύο αυτόπτες μάρτυρες του ίδιου συμβάντος, μιας αυτοκτονίας φερ’ ειπείν από χρέη, μπορεί να βλέπουν το ίδιο πράγμα αλλά δεν το βιώνουν με τον ίδιο τρόπο. Γι’ αυτό η χρήση της εμπειρίας στη συγγραφή της ιστορίας αμφισβητείται έντονα. Είναι αδύνατο να γράψουμε την «αντικειμενική ιστορία» λέει η Αμερικάνα ιστορικός Joan W. Scotts. Η οπτική γωνία του ιστορικού (και πολύ περισσότερο του δημοσιογράφου) εισέρχεται συνειδητά ή ασυνείδητα στο παιγνίδι. Πολύ περισσότερο που υπάρχει μια διάσταση επικαιρότητας (αναστοχασμός με βάση τις σημερινές διερωτήσεις και ανάγκες) στη συγγραφή της ιστορίας. Μόνο αν λάβουμε υπόψη αυτή την υποκειμενική επιρροή μπορούμε να γράψουμε «την πλέον δεσμευμένη και συγχρόνως κριτική ιστορία», ή ακόμη ένα δεσμευμένο και συγχρόνως κριτικό άρθρο ή ρεπορτάζ.

Ο κύκλος της σιωπής

«Σκούπα» στο κέντρο της Αθήνας. Που θα πετάξουν τα «σκουπίδια»; Γι’ αυτά τα «σκουπίδια», για τους λαθραίους της ζωής και του κόσμου τούτου στην πλατεία της Δημοκρατίας της Λιλ και σε εξήντα ακόμα πόλεις της Γαλλίας εκατοντάδες πολίτες, από τις 6,30 ως τις 7,30 το απόγευμα, κάθε τρίτη, έναν ολόκληρο χρόνο, κάνουν τον ίδιο κύκλο σιωπηλής διαμαρτυρίας για τα δικαιώματα του ανθρώπου, για τα δικαιώματα των λαθρομεταναστών. Εδώ κανείς πια δεν διαμαρτύρεται. Κι όταν διαμαρτύρεται, η σιωπή του φιμώνεται. Τι έγινε η ευαισθησία μας; Αναρωτιέμαι και θυμάμαι πριν 20 χρόνια το πρώτο λαθρεμπορικό, το «Τζαμάλ», να ξερνάει από το σάπιο στομάχι του άντρες, γυναίκες και μικρά παιδιά έξω από το Λαύριο. Τότε ήταν που άρχισε η μεγάλη έκλειψη της ανθρωπιάς στο μέτωπο του κόσμου. Θυμάμαι, τότε, τον Μιχάλη Παπαγιαννάκη και τη Γιάννα Κούρτοβικ στην καρότσα ενός άσπρου «ντάτσουν» καθώς αναζητούσαμε το στρατόπεδο στον Υμηττό όπου είχαν κρύψει το έγκλημα. Τότε άκουσα πραγματικά τ’ όνομα της ανθρώπινης ντροπής, το αίσχος το ανθρώπινο. Τότε είδα για πρώτη φορά στόματα δίχως πρόσωπο, το πρόσωπο της δυστυχίας που ουρλιάζει σ’ όλους τους καιρούς. Τότε ένιωσα και μετά κατάλαβα πως το βλέμμα μου ήταν λάθος. Και διαπίστωσα ότι με λάθος μίσος δεν ενστιχώνεται η αγάπη. Τότε κατάλαβα πως περισσότερο από την πράξη της ποίησης, η ποίηση της πράξης διαβρώνει τις αφαιρέσεις και δημιουργεί τη νέα αντίληψη του ανθρώπινου. Αλλά για να συμβεί η αλλαγή, για να βγει ο κεχριμπαρένιος χυμός που θα θρέψει τη νέα ζωή, πρέπει τα «κύτταρα» της ψυχής σαν πορτοκάλι να εκραγούν. Γι’ αυτό δεν θα ξεχάσω την εικόνα εκείνη, τον Μιχάλη και τη Γιάννα να γλυκαίνουν το φορτίσιμο των λυγμών και να υγραίνουν την απελπισία με ελπίδα για να δραπετεύσει ο πόνος και να καταργηθεί ο μορφασμός του τίποτα. Δεν θα λησμονήσω την εικόνα εκείνη πάνω στην καρότσα του ντάτσουν, γιατί τότε ξανάχτισα τον άνθρωπο που είμαι, γιατί αυτή η εικόνα με κρατά, τώρα που οι λύκοι αξιώνουν και πάλι την αποκλειστικότητα να κατηχούν το δάσος.

Ή παπαγαλάκια ή τίποτα

Ή «παπαγαλάκια» ή τίποτα. Αυτό φαίνεται ότι είναι το μέλλον των δημοσιογράφων σύμφωνα με τον καθηγητή της οικονομίας των μίντια R. G. Picard, ο οποίος διατείνεται ότι εξαιτίας του ίντερνετ και των «μπλογκς» τελείωσε η αποκλειστική πρόσβαση στις πηγές, καθώς «οι πηγές εκφράζονται μόνες τους» και οι χρήστες μπορούν να βρουν δωρεάν στα εκατομμύρια sites την πληροφορία που επιθυμούν. Αλλά οι «πηγές» για να μπορέσουν να… εκφραστούν χρειάζονται και τους επαγγελματίες του είδους. Μόνο που δεν θα είναι πλέον δημοσιογράφοι. Όχι, ο κ. καθηγητής δεν λέει ότι οι δημοσιογράφοι ως «παπαγαλάκια» μόνο μπορούν να επιβιώσουν, επισημαίνει όμως ότι «δεν δημιουργούν πλέον αληθινή αξία» και ως γνωστόν «οι μισθοί αντανακλούν την παραγόμενη αξία». Η δημοσιογραφία συνεπώς είναι άχρηστη ως ελεύθερη και αντικειμενική διαμεσολάβηση μεταξύ της πηγής της είδησης και των πολιτών. Αλλά έτσι, η σχέση πολίτη και είδησης μένει αδιαμεσολάβητη, ακριβώς όπως ο προτεστάντης πιστός δεν έχει ανάγκη τη διαμεσολάβηση του πάστορα για να επικοινωνήσει με το Θεό του. Αλλά ό,τι συμβαίνει στο πεδίο της μεταφυσικής μπορεί να συμβεί και σ’ έναν κόσμο που διέπεται από τη λογική; Ή μήπως οδεύουμε σ’ έναν κόσμο πιστών και νευρόσπαστων; Εξάλλου, ο πραγματικός διαμεσολαβητής δεν είναι ο δημοσιογράφος αλλά οι ολιγάρχες των μέσων ενημέρωσης. Αλλά γιατί αυτή η συντονισμένη επίθεση στους δημοσιογράφους;
Σε καιρούς βίαιης αναταραχής οι πρωτόγονοι καθιέρωναν νέες θεότητες, νέους διαμεσολαβητές (Homo Ludens, Γιόχαν Χουϊζίνγκα). Σήμερα, ο νέος θεός είναι η τεχνολογία, που συνοδεύεται από μία ορισμένη τεχνολατρεία, και το ίντερνετ(σπουδαίο κατά τα άλλα εργαλείο). Άρα, οδηγούμαστε στη δήθεν ελεύθερη πρόσβαση όλων στις «πηγές», μόνο που οι πηγές δεν είναι ούτε ουδέτερες ούτε αυτονόητα αντικειμενικές. Για να το διατυπώσουμε διαφορετικά σε ένα κόσμο που βρίθει αντιφάσεων, η ενότητα των αντιθέτων απαιτεί διαμεσολάβηση (Κ. Αξελός: Ανοιχτή Συστηματική). Γενικά, ό,τι διαμεσολαβεί για την επικοινωνία μας με τον κόσμο, διαμορφώνοντας τις ανθρώπινες σχέσεις και νομιμοποιώντας τις εξουσίες, είναι κάτι κυριαρχικό, κτητικό. Γι’ αυτό οι επικυρίαρχοι(και τα παπαγαλάκια τους) χάνουν τον κόσμο, χτυπημένοι χαυνωτικά από την αυτοϊκανοποίηση της κυριαρχίας τους, πιο συγκεκριμένα από τη δύναμη του Εγώ και του Χρήματος.

Βιο-εξουσία

Αίφνης όλα τα πραγματικά προβλήματα κωδικοποιήθηκαν στον εγκέφαλό μας, αφού πρώτα περικυκλώθηκαν από πλήθος πράσινα παπαγαλάκια και άλλους τόσους βάρβαρους! Στο σπίτι, στο αυτοκίνητο, στο γραφείο παντού παπαγάλοι, παντού βάρβαροι. Η ζωή μας πολιορκημένη από στεριά και θάλασσα, περικυκλωμένη απ’ άκρη σ’ άκρη, επιτηρούμενη και χειραγωγημένη από αυτό που αποκαλείται «βιο-εξουσία»(Μ. Φουκώ), από μία βιο-πολιτική που φθάνει μέχρι τον έλεγχο τον επιθυμιών μας. Ναι, αρχίζω να πιστεύω ότι το δημοσκοπικό μόρφωμα-φούσκα που λέγονται «οικολόγοι» είναι ένα εγχείρημα εγκλωβισμού της δυσαρέσκειας σε κάτι ανώδυνο. Ας δούμε τη σύγχυση στους Ευρωπαίους οικολόγους; Ποια η σχέση του Κον Μπεντίτ, που λέει «Ναι» σε όλα, με τον Μποβέ που λέει «Όχι» σε όλα; Ποιος είναι οικολόγος και ποιος όχι; Και τι στην ευχή είναι οι δικοί μας οικολόγοι; Ακόμη χειρότερα, για την «πράσινη ανάπτυξη» και την οικολογία μιλούν όλοι από τον Ομπάμα μέχρι τον Παπανδρέου; Διότι, ευλόγως, όλοι θέλουν να οικειοποιηθούν ένα υπαρκτό πρόβλημα, την οικολογική καταστροφή, ποιοι όμως είναι οι ειλικρινείς; Στο βιβλίο Homo Americanus ταχθήκαμε υπέρ μίας διευρυμένης κοινωνικής και πολιτικής οικολογίας, που σημαίνει ότι πρέπει να δούμε και τον τρόπο παραγωγής που δημιουργεί την οικολογική κρίση. Όταν υπερισχύει των πάντων το κέρδος και η ασύδοτη εκμετάλλευση, πως είναι δυνατόν να υπάρξει «πράσινη ανάπτυξη»; Όσο για τις κοινωνικές σχέσεις, είναι πασίδηλο ότι κάποιες περιοχές που κατοικούνται από φτωχούς είναι υποβαθμισμένες και καθίστανται ο βόθρος των πλούσιων(Δυτική Αθήνα κ.λπ.). Συνεπώς, το οικολογικό κίνημα αν θέλει πραγματικά να λειτουργήσει χειραφετητικά, πρέπει να έχει ταξικό χαρακτήρα, να έχει ως αιχμή του δόρατος τους άμεσα πληττόμενους, τους «εκτός», τους υπεράριθμους. Επίσης, στο πεδίο της κουλτούρας της καθημερινότητας, η διευρυμένη πολιτική και κοινωνική οικολογία οφείλει να ανατρέψει το σύστημα των χυδαίων ατομικών συνηθειών, αλλά προπάντων να απελευθερώσει από το σύστημα φόβων και απαγορεύσεων που επιβάλλει η σύγχρονη «βιο-εξουσία». Όλα αυτά απαιτούν ένα ολοκληρωμένο πρόγραμμα και προπάντων Πράξη σε όλα τα επίπεδα.

Τρομο-πολιτική

Αλήθεια ή ψεύδος; Σοσιαλισμός ή βαρβαρότητα; Αυτά είναι τα διλήμματα που επιχειρούν να επιβάλλουν τα δύο κόμματα εξουσίας, οικειοποιούμενα τον θετικό όρο και αποδίδοντας τον αρνητικό στους αντιπάλους. Αλλά μένουν «Κουφοί, ακίνητοι οι Αγίοι καθώς και οι τάφοι»(Σολωμός) γιατί όσο λέει την αλήθεια ο ένας άλλο τόσο σοσιαλιστής είναι ο άλλος. Κατάφεραν, όμως, να ασχοληθούμε μαζί τους, παραποιώντας ο ένας το λόγο του άλλου. Κανείς δεν αναγνωρίζει τη σχετικότητα της δικής του αλήθειας, κανείς μες στην απολυτότητά του δεν αισθάνεται ένοχος, κανείς δεν αισθάνεται την ανάγκη να αποδώσει μια κάποια δικαιοσύνη στον αντίπαλο, αναγκαία προϋπόθεση για έναν μελλοντικό διάλογο. Αυτό δεν είναι πόλωση, αλλά βραχυκύκλωμα κενότητας, έκρηξη φυγής από την πραγματική πολιτική, από τις θέσεις για τα πραγματικά προβλήματα, οι οποίες είναι παγκοίνως γνωστό ότι δεν είναι ριζικά διαφορετικές. Γι’ αυτό η διαφορετικότητα επιχειρείται να συσταθεί με πομπώδεις βερμπαλισμούς, κλισέ και ατάκες, ό,τι δηλαδή είναι ο λαϊκισμός. Έτσι, ο καθένας γίνεται ενσαρκωτής του απόλυτου καλού, ενώ ο άλλος μεταβάλλεται στο απόλυτο κακό. Μέσω αυτής της τακτικής ο καθένας προσπαθεί να τρομάξει τους ψηφοφόρους του επισείοντας τα –πραγματικά ή επινοημένα- τρομοκρατικά, ψευδή ή βάρβαρα χαρακτηριστικά του άλλου. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, όμως, η πολιτική γίνεται μία μεταπολιτική, που δεν έχει καμία σχέση με την πολιτική, καθώς αποσκοπεί σε «μια τρομαγμένη σύμπραξη τρομαγμένων ανθρώπων»(Ζίζεκ). Ο φόβος είναι η κινητήρια αρχή αυτής της μεταπολιτικής: φόβος των βαρβάρων-μεταναστών, φόβος της εγκληματικότητας, φόβος της ανεργίας, φόβος του λουκέτου, φόβος ακόμη και της άρνησης του πολιτικώς ορθού καθωσπρεπισμού. Η ιδιότυπη αυτή τρομοκρατία στο όνομα της «κομματικής συσπείρωσης» υπηρετείται το ίδιο καλά τόσο από τις αυθεντίες του κυνισμού (της απόλυτης σχετικοποίησης και της απροσδιοριστίας) όσο και από τις αυθεντίες της μανιχαϊκής ηθικής, που δημηγορούν από τον τηλεοπτικό άμβωνα ή δραματοποιούν-σκηνοθετούν το «καλό και το κακό», διαμορφώνοντας την κοινή γνώμη, δίκην θυμάτων που συναινούν στο βιασμό τους.

Μαύρη ψήφος

Εάν υπάρχει το δημοκρατικό δικαίωμα της ψήφου, υπάρχει και το δικαίωμα της μη ψήφου. Η αποχή, όμως, σημαίνει ότι ο πολίτης δεν εκφράζεται από κανέναν από τους υπάρχοντες πολιτικούς σχηματισμούς. Ασφαλώς, όλα τα κόμματα αρνούνται αυτή την άρνηση. Αλλά και οι πολίτες έχουν το δικαίωμα να απέχουν(«κυάμων απέχεσθαι» έλεγε και ο Παπαδιαμάντης). Όμως, για όλους έχει ο δημοκρατικός μας «μπαξές», ακόμα και για τους απέχοντες. Έτσι, αίφνης, έχουμε την ανάδυση ενός νέου κόμματος των «οικολόγων», το οποίο σύμφωνα με τους δημοσκόπους φθάνει να κατακτά ακόμα και την τρίτη θέση στην ιεραρχία του ελληνικού πολιτικού συστήματος! Ο ΣΥΡΙΖΑ, μάλιστα, που πριν μερικούς μήνες «απειλούσε» τον… δικομματισμό, έχει καταποντισθεί. Τι είναι, λοιπόν, αυτό το νέο πολιτικό μόρφωμα; Ποιος γνωρίζει τις θέσεις των οικολόγων; Ακόμα χειρότερα, υπό την ομπρέλα του τίτλου «οικολόγοι» υπάρχει μία πληθώρα κομματιδίων που κινούνται από την αριστερά έως τη δεξιά και τον Βεργή μέσα σ’ ένα νεφέλωμα θέσεων ή αντιθέσεων. Όταν, συνεπώς, ερωτώνται οι πολίτες από τους δημοσκόπους, σε ποιους οικολόγους αναφέρονται; Τι εξυπηρετεί και ποιους αυτός ο ιδιότυπος μπαλαντέρ που παραπέμπει σε μία «μαύρη ψήφο» κατά το ανάλογο του «μαύρου χρήματος» της πολιτικής παραοικονομίας; Δυστυχώς, αυτά τα δημοσκοπικά παιγνίδια θα γίνονται μέχρι την παραμονή των εκλογών, αλλοιώνοντας εν μέρει την ψήφο των πολιτών. Και τούτο διότι η δημιουργία εντυπώσεων επηρεάζει τους ψηφοφόρους. Όχι όμως καθοριστικά. Αυτό έδειξε και η αποτυχία του Σάκη. Γιατί δεν είναι όλα διαφήμιση και εφέ, όπως πιστεύουν ακόμη οι υπεύθυνοι της μη εμπορικής, δημόσιας τηλεόρασης, αλλά και οι ηγήτορες της πολιτικής διαδικασίας. Ενδέχεται, μάλιστα, η μονοσήμαντη προσήλωση στον εντυπωσιασμό χωρίς κανένα περιεχόμενο(προγραμματικές θέσεις) να εισπραχθεί ως εμπαιγμός και περιφρόνηση. Εξάλλου, η πόλωση, τα επαναλαμβανόμενα κλισέ, δηλαδή ο λαϊκισμός, είναι μία μορφή βίας(Χ. Άρεντ).

Τα ζόμπι

Η ζωή δεν αντέχεται χωρίς τα ψυχοτρόπα της, τη «Γιουροβίζιον», την έκσταση για τον Σάκη και τα «έκσταζι, τις αδελφές Μαγγίρα, τη βότκα και τις «μπόμπες»… Το λένε και οι ποιητές(Λεοπάρντι): Η αποχαύνωση σώζει από τα «ζόμπι», από την «απέθαντη» ζωή εκείνων που πεθαίνουν και παρόλα αυτά εξακολουθούν να διαφεντεύουν τη ζωή μας. Βέβαια, ο Γιόζεφ Στίγκλιτζ, που αναφέρεται στην «Άνοιξη των ζόμπι», δεν είναι ποιητής αλλά οικονομολόγος. Και μιλάει για την οικονομική κρίση που έπιασε μεν πάτο, αλλά τίποτα δεν έχει κριθεί, η ανάκαμψη δεν είναι ορατή, καθώς το μοντέλο πάσχει και δεν μπορεί να αντικατασταθεί. Οι καταναλωτές, ο κινητήρας του συστήματος, είναι βουτηγμένοι στα χρέη, ενώ οι τράπεζες-ζόμπι, αυτοί οι νεκρο-ζώντανοι οργανισμοί, απλώς «στοιχηματίζουν στην ανάκαμψή τους», στηριζόμενοι στα δημόσια αποθέματα ή τη φορολόγηση των καταναλωτών, που βυθίζονται πιο πολύ στην απελπισία. Αυτά τα «ζόμπι», λοιπόν, σύμφωνα με τον Στίγκλιτζ αναλαμβάνουν νέα ρίσκα με ξένα χρήματα και χωρίς καμία εγγύηση. Γι’ αυτό ένας νέος «χειμώνας» είναι πιθανός. Για να μη συμβεί απαιτείται η μεταρρύθμιση του χρηματοπιστωτικού συστήματος. Αλλά κι αυτό δεν αρκεί. Πρέπει να εφαρμοστεί η ανταλλαγή του χρέους με τη συμμετοχή(κρατικοποίηση τραπεζών). Ο Πατρίκ Αρτά και η Μαρί Πωλ Βιβάρ είναι ακόμη πιο απαισιόδοξοι από τον Στίγκλιτζ. Θεωρούν ότι ακόμη κι αν όλος ο κόσμος συνεχίσει να χρηματοδοτεί τα χαμένα κεφάλαια των αμερικάνικων τραπεζών «είναι πολύ αργά για να σωθεί η Αμερική» και συνεπώς το ισχύον χρηματοπιστωτικό σύστημα. Θα είναι θαύμα(δηλαδή μεταφυσικό) να πετύχει ο Ομπάμα. Η Αμερική έχασε τον παγκόσμιο οικονομικό πόλεμο. Κανείς πλέον δεν επενδύει σ’ αυτή. Οι δύο οικονομικοί αναλυτές δεν αναφέρονται στον πραγματικό πόλεμο ως ενδεχόμενη επιχείρηση εξόδου των ΗΠΑ από την κρίση. Αρκούνται στη διαπίστωση της χρεοκοπίας που εκτός από οικονομική είναι και κοινωνική αλλά και πολιτιστική-τέλος του αμερικάνικου ονείρου.