Απελπισμένη ελπίδα

Έμοιαζε περισσότερο με αφροαμερικανή παρά με κουβανή. Εξάλλου δεν συμπαθούσε τον Κάστρο. Ήταν χαρούμενη για τον Ομπάμα. Αλλά όχι και για τη γνωριμία της μαζί μου, όταν της δήλωσα ότι η μόνη διαφορά του Μακέην από τον Ομπάμα ήταν το χρώμα τους! Αλλά την ίδια ελπίδα στον Ομπάμα επενδύουν και άλλοι Αμερικανοί, όπως το γνωστό εβδομαδιαίο περιοδικό The New Yorker, που ανακοίνωσε την επίσημη υποστήριξή του προς τον μαύρο υποψήφιο. Αλλά ποιοι είναι οι λόγοι αυτής της υποστήριξης; Σε μια στιγμή οικονομικής κατάρρευσης και διεθνούς πολυπλοκότητας, πολιτικής αποτυχίας και του ηθικού να βρίσκεται στο μηδέν, η Αμερική σύμφωνα πάντα με το NY, οι ΗΠΑ «έχουν ανάγκη συγχρόνως από έμπνευση και ρεαλισμό, από αλλαγή και σταθερότητα». Αυτά, λοιπόν, τα εγγυάται ο Ομπάμα. Προπάντων σταθερότητα αλλά και επανάκτηση του απολεσθέντος κύρους της Αμερικής στον κόσμο. Με άλλα λόγια επενδύονται στον Ομπάμα ελπίδες και προσδοκίες που μόνο ένας «σωτήρας», ένας «μεσσίας» θα μπορούσε να υλοποιήσει. Είναι αυτό σωστό; Απολύτως όχι. Γιατί η σημερινή κατάρρευση των ΗΠΑ είναι ένα σύνθετο φαινόμενο που έχει ξεκινήσει από πολύ παλιά και δεν οφείλεται μόνο στον Μπους, δηλαδή σ’ ένα πρόσωπο. Ο τελευταίος, δηλαδή οι νεοσυντηρητικοί ενδεχομένως να επιτάχυναν τις εξελίξεις. Είναι συνεπώς το όλο σύστημα που πάσχει. Όμως, οι Αμερικανοί έχουν γνωρίσει και άλλες καταστροφές (1929) και έχουν εξέλθει με επιτυχία από αυτές. Μπορεί να συμβεί το ίδιο και σήμερα; Σε πολιτικό και ιδεολογικό επίπεδο ναι, καθώς στην Αμερική είναι αδύνατο να υπάρξει ανατροπή του περίφημου αμερικάνικου «πατριωτισμού» που λειτουργεί τρομοκρατικά εναντίον όποιου ασκεί ριζική κριτική και προπάντων όταν αμφισβητεί το ρόλο των ΗΠΑ ως εκ Θεού (ή εκ της ιστορίας) ηγέτιδος δύναμης του κόσμου. Συνεπώς, η ανατροπή μπορεί να προκύψει με δραματικό τρόπο, δηλαδή μέσω μιας σύγκρουσης προς τα έξω, όπως συνέβη με τον Β΄Παγκόσμιο Πόλεμο.

Ανεμοδούρες

Αυτοί το είχαν πει, το είχαν προβλέψει! Οι διαπρύσιοι κήρυκες του κανιβαλικού καπιταλισμού, οι κυνικοί, οι αρχιερείς των «ναών» της Αγοράς αλλά και οι διάκονοί τους αίφνης κάνουν «τακ» από την αντίθετη πλευρά για να βρεθούν πάλι με ούριο τον «άνεμο της ιστορίας» στα πανιά τους. Αυτοί που κάθε κριτική κατά της περίφημης παγκοσμιοποίησης την ανήγαγαν σε «αντιαμερικανισμό» (το γνωστό… «σοσιαλισμό των ηλιθίων»), τώρα ανακάλυψαν τον Στίγκλιτς, ενώ αύριο δεν θα διστάσουν να επικαλεσθούν τον Σεν ακόμη και τον Τσόμσκι. Αλλά και η περίφημη Ευρωπαϊκή Ένωση; Τι λέει άραγε η περίφημη επιτροπή ανταγωνισμού, αυτή που απαγόρευε δια ροπάλου τις χρηματοδοτήσεις επιχειρήσεων (όπως η Ολυμπιακή), επιβάλλοντας κολοσσιαία πρόστιμα; Γιατί δεν παρεμβαίνει τώρα που η βρετανική αλλά και η γερμανική κυβέρνηση κρατικοποιούν ή χρηματοδοτούν ιδιωτικές τράπεζες; Γιατί το επιτρέπουν; Υπηρετεί τον «ελεύθερο ανταγωνισμό» ή ΕΕ ή όχι; Γιατί η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα κάνει μεταγγίσεις «αίματος» (του δικού μας) στην τραπεζική αγορά; Πρόκειται περί σουρεαλισμού, όπως διατείνονται κάποιοι, ή για την κατάρρευση του πολιτικού και ιδεολογικού οικοδομήματος της κοινής αγοράς; Αν κρίνουμε από την αμηχανία και τα χαμηλά ανακλαστικά των Βρυξελλών αλλά και από το γεγονός ότι οι αντιδράσεις λαμβάνουν χώρα μόνο σε εθνικό επίπεδο, οδηγούμαστε στο συμπέρασμα ότι ακόμη και η οικονομική διάσταση της ΕΕ με τις αρχές (του νεοφιλελευθερισμού) που τη διέπουν, έσκασε δίκην πομφόλυγα. Όμως, που θα οδηγήσει η κρίση; Θα έχει πολιτικές συνέπειες; Θα σημάνει αλλαγές; Αυτό δεν είναι αυτονόητο και σχετίζεται με την αλλαγή του συσχετισμού δυνάμεων. Αν κρίνουμε από την κινητοποίηση των δημοσιογράφων προχθές, είναι φανερό ότι η αλλαγή είναι δύσκολη. Τα συνδικάτα είναι απαξιωμένα και η ιδεολογική φενάκη του νεοφιλελευθερισμού πάρα πολύ ισχυρή. Γι’ αυτό πρέπει να πάμε στα συνδικάτα, «Ακόμα κι αν έχει απομείνει μία όλη κι όλη χαίνουσα πληγή, θα πρέπει να αντλήσουμε κι απ’ αυτήν έστω κι αν δεν παράγει τίποτα παρά μονάχα βατράχια, και νυχτερίδες, και ανθρωπάρια», όπως θα έλεγε ο Χ. Μίλερ.

Πανεπιστήμιο

«Χιονίζει» στον Άρη. Ο πλανήτης Γη φλέγεται. Ο καπιταλισμός ζει την υπαρξιακή του αγωνία κι ο Αλέξανδρος τη χαρά αλλά και την οικτρή απογοήτευσή του, την κατάρρευση ενός κόσμου που τον είχε φανταστεί αλλιώς. Με τα έπαθλα της θριαμβευτικής επιτυχίας του στις πανελλήνιες και πολλά όνειρα παραμάσχαλα πήγε, χθες, να γραφτεί στη σχολή του. Το πρώτο μπλόκο, ο πρώτος αιφνιδιασμός συνέβη μόλις κατέβηκε στη στάση «Πανεπιστήμιο»: «Είσαι πρωτοετής;». Στράφηκε ξαφνιασμένος προς την κατεύθυνση της φωνής. Ένα κορίτσι της «παράταξης» στάθηκε δίπλα του κι άρχισε να τον πολυβολεί με ενδιαφέρον, σχεδόν αγάπη, και προτάσεις για καφέ και πάρτι. Τον ρώτησε αν εργάζεται. Απάντησε «ναι». «Α, εμένα δεν αφήνουν οι γονείς μου να εργαστώ» αντιδήλωσε το κορίτσι της «παράταξης». Η πρώτη διαφορά κοινωνικού μεγέθους και κουλτούρας: Η εργασία είναι για τους «κάτω». Του έδωσε ένα πολυτελέστατο ντοσιέ με σημειώσεις, οδηγούς για τη σχολή και τη ζωή, ακόμη και cd, και τον κάλεσε στη συνάντηση της «παράταξης» στην ΕΣΗΕΑ, όπου ο πρόεδρος και οι καθηγητές του τμήματος θα καλωσόριζαν τους «νέους» φοιτητές τους. Ο Αλέξανδρος πρώτα απογοητεύτηκε και μετά θύμωσε. Αυτό που έπρεπε να κάνει η (δημόσια) σχολή, το έκαναν οι «παρατάξεις» (αλήθεια πόθεν έσχον τα χρήματα για όλα αυτά;) με αντίτιμο την ψήφο ή και την πολιτική του ένταξη. Το πελατειακό σύστημα σε πλήρη ανάπτυξη από την… πηγή. Θεώρησε ότι τα κενά και οι ελλείψεις είναι σκόπιμες για να τις καλύπτουν οι κομματικές παρατάξεις. Κατάλαβε ότι δεν είναι το πανεπιστήμιο ο εκπαιδευτικός τόπος της αξιοκρατικής κοινωνικής ανόδου, αλλά το κόμμα. Ή ενταγμένος ή εκτός. Ή ασπόνδυλο-μαλάκιο ή εξόριστος. Τέτοια «πύρρειο νίκη» δεν την περίμενε. Τέτοια δούλωση, τέτοια έλλειψη σεβασμού, τέτοια υποτίμηση, τέτοιον εξεφτελισμό δεν τον άντεχε. Συμμετείχε από τους πρώτους στους αγώνες όταν ήταν στη β΄ Λυκείου, αλλά ήθελε πάντα να είναι ελεύθερος, να επιλέξει με βάση θέσεις και προγράμματα και όχι να τον επιλέξουν, να τον (εξα)αγοράσουν με δόλωμα το… μέλλον. Γι’ αυτό ήδη άρχισε να ζητάει πληροφορίες για τους «αντιεξουσιαστές»!

Νιούμαν-ΗΠΑ

Πέθανε ο Πωλ Νιούμαν, την ώρα που «Το χρώμα το χρήματος» και το αμερικανικό όνειρο ξεθωριάζουν, τη στιγμή που μία επαναστατική αλλαγή στον τρόπο παραγωγής (πραγματική οικονομία) αλλά και στον τρόπο ζωής, η «αλυσίδα» και το αυτοκίνητο Φορντ Τ κλείνουν έναν αιώνα «ύπαρξης». Ο Νιούμαν δεν ήταν ο Ντην ή ο Μπράντο, δεν υποδυόταν το φορέα επαναστατικών ιδεών ή πρακτικών, έπαιζε με τη σαγήνη των γαλάζιων του ματιών, με την ήπια βία, που είναι η γοητεία ως τρόπος επιβολής. Ο Νιούμαν ήταν συνεπώς η «εικόνα» της ακμάζουσας Αμερικής. Τότε που δεν χρειαζόταν να ψάξει κανείς στους αμερικάνικους μύθους για να βρει αν υπάρχει κόκκος αλήθειας, τότε που αρκούσε να λέει ότι «Η Αμερική ΕΙΝΑΙ» (Χ. Μίλερ) ή «Εγώ Είμαι» (Ουίτμαν). Από εδώ εκκινεί η συνεχής ανάπτυξη της ιδέας της αμερικανικής ατομικότητας. Αυτή ήταν η επανάσταση των προτεσταντών αγγλοσαξόνων που επισυνέβη στις ΗΠΑ. Αλλά τότε η ατομικότητα συνυπήρχε με τη μαζικότητα, όπως τα αυτοκίνητα (μοντέλα Τ) της Φορντ συνυπήρχαν με τα αυτοκίνητα της Τζένεραλ Μότορς. Τα πανομοιότυπα αυτοκίνητα της Φορντ ήταν η μαζική πλευρά, αυτή που έβγαλε όλη την «Αμερική στους δρόμους» και μόνο τα αυτοκίνητα της Τζένεραλ Μότορς ήταν εκείνα που συμβόλιζαν την κοινωνική άνοδο. Ατομικότητα και ομογενοποίηση, Φορντ και Τζένεραλ Μότορς συνυπήρχαν αρμονικά σε ένα απέραντο πεδίο όπου η ορατότητα, η απόκτηση «εικόνας» ήταν συνυφασμένη με την ταυτότητα. Μόνο που η ατομικότητα (όπως και η ατομική ιδιοκτησία με την απόκτηση ενός σπιτιού ή ενός αυτοκινήτου) αποδείχθηκε το 2008 μια τεράστια απάτη. Ήδη το παραμικρό ψήγμα πραγματικού έχει σβήσει από τη θεατρικοποίησή του. Το ίδιο και η κοινωνική κινητικότητα. Οι τεράστιες κοινωνικές ανισότητες και ο αδηφάγος κανιβαλισμός του αμερικανικού καπιταλιστικού πρότυπου εξαφάνισαν τις ενδιάμεσες καταστάσεις και τα εν αναμονή Εγώ που περίμεναν να ξεφύγουν από τη μάζα, κατέληξαν άστεγοι και άνεργοι. Το «αμερικάνικο όνειρο» δεν είναι πλέον αναγκαίο. Οι «πάνω» κουράστηκαν να παίζουν το παιγνίδι του φιλάνθρωπου, όπως ο Νιούμαν, και των γεωδαισιακών του Αϊνστάιν, όπως οι χρηματιστές, και γι’ αυτό τώρα βγαίνουν κυνικά με τα πραγματικά τους ρούχα, αυτά του λύκου. Αλλά αφού δεν άφησαν τίποτα όρθιο γύρω τους, άρχισαν να τρώγονται και μεταξύ τους.

Νέες φενάκες

Που είναι εκείνοι που με το main stream της ιστορίας στα πανιά τους και το μελάνι made in USA στη γραφίδα τους λοιδορούσαν όσους τολμούσαν κόντρα στον καιρό να ασκούν κριτική στην αμερικανικού τύπου (νεοφιλελεύθερη) παγκοσμιοποίηση; Που βρίσκονται οι «ιερείς» της «ελεύθερης» Αγοράς, του «ελεύθερου» ανταγωνισμού και όσοι έψελναν ότι «ο αντιαμερικανισμός είναι ο σοσιαλισμός των ηλιθίων»; Που είναι ο Γουόλιν και οι οπαδοί του; Που είναι οι θιασώτες του «ελάχιστου κράτους» τώρα που η Wall Sreet περιμένει το σχέδιο σωτηρίας από το κράτος; Μήπως πρέπει να πούμε ονόματα; Ή μήπως σε λίγο θα μας πουν ότι αυτοί τα… έλεγαν;! Είναι ικανοί ακόμη και γι’ αυτό, έτσι όπως είναι «ευπροσάρμοστοι» και πετούν σαν τα φτερά στον κάθε άνεμο. Το θέμα, όμως, δεν είναι αν κάποιοι επιβεβαιώθηκαν και κάποιοι διαψεύστηκαν, αλλά ότι οι τελευταίοι θα μας προκύψουν με νέα ονόματα, με νέους όρους και νέο αμπαλάζ για να πλασάρουν το ίδιο προϊόν. Δεν αποκλείεται, συνεπώς, να μας μιλήσουν σε λίγο με τους όρους του Σουμπέτερ και της «δημιουργικής καταστροφής»,σύμφωνα με την οποία μπορείς να καταστρέφεις τα πάντα, αρκεί αυτό να αποφέρει οικονομικό κέρδος. Να, λοιπόν, το νέο σύνθημα της καπιταλιστικής σκέψης: «Καταστρέψτε το παρελθόν, φτιάξτε το μέλλον». Μόνο που η σημερινή καταστροφή δεν είναι ελεγχόμενη. Αλλά κι έτσι να ήταν, ποιοι ανήκουν στο παρελθόν και για ποιους θα είναι το μέλλον; Μα εξυπακούεται ότι στο παρελθόν ανήκουν οι «κάτω», οι εργαζόμενοι και στο μέλλον οι «πάνω», οι άνθρωποι του τζόγου και της εικονικής οικονομίας. Αυτό ενδέχεται να μη συμβεί, εάν αλλάξει ο συσχετισμός των πολιτικών δυνάμεων, αν αντιδράσουν οι εργαζόμενοι. Δυστυχώς, όμως, η αντίδραση των τελευταίων εξακολουθεί να είναι μειωμένης ισχύος καθώς τα συνδικάτα έχουν προ πολλού απομαζικοποιηθεί ή απαξιωθεί ως αναξιόπιστα (κοινώς «πουλημένα»). Βεβαίως, υπάρχει η δυνατότητα της αυθόρμητης διαμαρτυρίας και αυτοοργάνωσης των εργαζομένων στις ΗΠΑ και σε ολόκληρο τον κόσμο, αλλά και αυτό δεν είναι ορατό. Δεν απομένει, συνεπώς, παρά η επιστροφή των ίδιων επιχειρηματικών δυνάμεων και των ίδιων μιντιακών «αρχιιερέων» τους που θα επαναφέρουν την οικονομική και ιδεολογική τάξη με νέες φενάκες.

Χρυσόβουλα και Χοτζέτια

Εκείνοι που ασχολούνται με την ιστορία θα αντιληφθούν ότι η υπόθεση της διεκδίκησης δημόσιας περιουσίας από διάφορα μοναστήρια παραπέμπει στον πυρήνα του αγροτικού προβλήματος στην Ελλάδα. Ως γνωστόν, η απελευθέρωση της Θεσσαλίας και της Άρτας το 1881 έγινε υπό τον όρο της προστασίας των απέραντων τσιφλικιών, που είχαν αγοράσει πάμφθηνα από τους Τούρκους (1873) ο Χρηστάκης εφέντης Ζωγράφος(Θεσσαλία-Κιλελέρ) και ο γαμπρός του –νομικός, χρηματιστής, αρχαιολόγος, υπουργός και προπάντων τσιφλικάς- Κ. Καραπάνος, καθώς και των λεγόμενων «βακούφ», δηλαδή των περιουσιών θρησκευτικών ιδρυμάτων και σχολείων. Το 1882 προέκυψε μεγάλη αντιπαράθεση στη Βουλή μεταξύ του Καραπάνου και των Παχύ, Ζυγομαλά, ενώ οι κάτοικοι(κολήγοι και μικροϊδιοκτήτες) περιοχών της Άρτας θέλησαν να υπαχθούν ξανά υπό το λιγότερο επαχθές καθεστώς της οθωμανικής αυτοκρατορίας! Την ίδια εποχή ξέσπασε μεγάλη αντιπαράθεση για το νομικό καθεστώς των τσιφλικιών, αν δηλαδή ίσχυαν τα τούρκικα χοτζέτια και ταπία, το ίμορο, το μιρί και το τεσσαρούφ! Οι τελικές νομικές γνωμοδοτήσεις ευνόησαν, τελικά, τους τσιφλικάδες, καθώς εξέφραζαν απλώς το συγκεκριμένο συσχετισμό δυνάμεων στη Βουλή αλλά και την πολιτική βούληση του Χαρίλαου Τρικούπη να προσελκύσει στην Ελλάδα τα κεφάλαια της ελληνικής διασποράς. Αυτός είναι ο λόγος που ο Τρικούπης τάχθηκε αναφανδόν και με σχεδόν δουλικός τρόπο υπέρ των τσιφλικάδων. Τελικά, το πρόβλημα, αφού ήταν αμιγώς πολιτικό, λύθηκε πολιτικά και όχι νομικά. Αυτό συνέβη με την απόφαση του Ελευθερίου Βενιζέλου να προχωρήσει σε αναγκαστική απαλλοτρίωση των τσιφλικιών. Βέβαια, αν και ο νόμος ψηφίσθηκε στα μέσα της δεκαετίας του 1910 υλοποιήθηκε μετά την μικρασιατική καταστροφή. Τα γράφουμε όλα αυτά γιατί και το σημερινό ζήτημα είναι πολιτικό. Οι διεκδικήσεις μοναστηριών και μητροπόλεων που βασίζονται σε βυζαντινά χρυσόβουλα ή τουρκικά χοτζέτια είναι αστείες. Το πρόβλημα είναι πολιτικό και όχι νομικό. Και μπορεί να επιλυθεί μόνο πολιτικά.

Οι γιάπης

Τους έβλεπα να βγαίνουν από τις απαστράπτουσες πλην πτωχευμένες κυβερνοπόλεις τους (Lehman Brothers και Merrill Lynch), άνεργοι πια αλλά πάντα «ατσαλάκωτοι», χωρίς καμία σύσπαση λύπης στο πρόσωπό τους, κυνικοί όπως πάντα, αλλά αυτή τη φορά απέναντι στον ίδιο τους τον εαυτό. Είναι οι πρώην «κύριοι όλος ο κόσμος» του Κάφκα, εκείνοι που συμπύκνωναν όλο τον κόσμο στο υπερτροφικό Εγώ τους, είναι οι 150 χιλιάδες «γιάπηδες», οι εφευρέτες των νέων «χρηματιστικών προϊόντων», που βύθισαν την αμερικανική οικονομία στο χάος. Είναι οι νεαροί-θρύλοι με την ακατάβλητη θέληση, οι έξυπνοι που έχουν ανατραφεί από λύκους, αυτοί για τους οποίους η «φήμη», η εικόνα είναι μια κρίσιμη παράμετρος: «Μια λέξη σε πάει στην κορυφή, μια συλλαβή σε γκρεμίζει». Θρησκεία τους η «πληροφόρηση», αυτή είναι το μοναδικό νόημα της ζωής τους. Τα data, τα δεδομένα είναι τα μόνα που έχουν ψυχή. Τους βλέπω να κρατούν αγκαλιά όλη τους την ύπαρξη σ’ ένα χαρτόκουτο με cd, με «πληροφορίες». Όλα εδώ είναι μετατρέψιμα σε κυματιστές αράδες πληροφοριών. Το σώμα, ο άνθρωπος είναι συρρικνωμένος σε μία δομή πληροφοριών. Ακόμη και η επαφή με τα μάτια, το βλέμμα που μοιράζεται για μια στιγμή σημαίνει «παραβίαση των συνθηκών». Το παν είναι η σκέψη, το παιγνίδι με τη σκέψη, η σκέψη έξω από τα όρια, η επίθεση στα όρια της αντιληπτικής ικανότητας, η σπέκουλα στο κενό, το παιγνίδι στο κενό. Από τη μια το ζην επικινδύνως του υπερμανιακού χρηματιστή, η φυλή των πολιτών του κόσμου με «ένα ζευγάρι αρχίδια Νέας Υόρκης»(Ντελίλο). Κι από την άλλη ο παλιός κόσμος, αυτός της παρωχημένης ευρωπαϊκής αριστοκρατίας. Συζευγμένοι οι δύο αυτοί κόσμοι (εικονική και πραγματική οικονομία) κάνουν το χρήμα «να μιλάει στον εαυτό του». Μόνο που οι φούσκες έχουν όρια. Τώρα οι γιάπηδες θα αντιληφθούν ότι δεν ήταν παρά ένα τεχνικό στοιχείο του συστήματος, απλά πιόνια, ότι η τεχνολογία-θεός και ο απεριόριστος πλούτος είναι μία χίμαιρα, ότι το «κυβερνοκεφάλαιο» και η εικονική οικονομία στέλνουν κόσμο και κοσμάκη για να πεθάνει μ’ ένα σπασμό στο δρόμο.